Από την κωμόπολη στη μεγαλούπολη: Αθήνα 1834

Τη μεταμόρφωση της Αθήνας από μια μικρή επαρχιακή πόλη σε σύγχρονη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα παρακολουθεί η περιοδική έκθεση «Αθήνα 1834–1944: Η γένεση της σύγχρονης πόλης», που παρουσιάζει η Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος – Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού.

Η έκθεση καλύπτει μια διαδρομή 111 ετών, με αφετηρία το 1834, όταν η Αθήνα έγινε έδρα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, και καταληκτικό ορόσημο την απελευθέρωσή της από τη γερμανική Κατοχή, τον Οκτώβριο του 1944.

Μέσα από αρχειακό υλικό, φωτογραφίες και αντικείμενα από τις Συλλογές του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου, αλλά και από συνεργαζόμενους φορείς και ιδιωτικές συλλογές, παρουσιάζονται οι αλλαγές που διαμόρφωσαν τη φυσιογνωμία της νεότερης Αθήνας.

Η εκθεσιακή αφήγηση ξεκινά από τη «φαντασιακή» εικόνα της Αθήνας που είχε διαμορφωθεί στη δυτική σκέψη, κυρίως κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα, και η οποία συνέδεε την πόλη με την αρχαία της κληρονομιά και την εικόνα της ως κοιτίδας των Γραμμάτων και των Τεχνών. Η αντίληψη αυτή επηρέασε καθοριστικά τη συγκρότηση της ταυτότητας της «Νέας Αθήνας».

Στη συνέχεια παρακολουθείται η πολεοδομική εξέλιξη της πρωτεύουσας, από το αρχικό σχέδιο μιας ιδανικής νεοκλασικής πόλης των Σταμάτη Κλεάνθη και Eduard Schaubert και την αναθεώρησή του από τον Leo von Klenze, έως τη σταδιακή επέκταση του αστικού ιστού στα τέλη του 19ου αιώνα και τη δημιουργία των προσφυγικών συνοικισμών μετά το 1922.

Παρουσιάζεται επίσης η εξέλιξη της δημόσιας και ιδιωτικής αρχιτεκτονικής: από εμβληματικά κτίρια, όπως η Ακαδημία, το Πανεπιστήμιο, η Εθνική Βιβλιοθήκη και το Αστεροσκοπείο, έως τα επιβλητικά ιδιωτικά μέγαρα και, αργότερα, τη μεσοπολεμική πολυκατοικία.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στους ίδιους τους κατοίκους της πόλης. Η ανθρωπογεωγραφία της Αθήνας αποτυπώνεται μέσα από 111 φωτογραφικές λήψεις προσώπων που έζησαν στην πόλη κατά τα 111 πρώτα χρόνια της ως πρωτεύουσας, ενώ η αθηναϊκή κοινωνία του Μεσοπολέμου σκιαγραφείται και μέσα από τις καρικατούρες του αυτοδίδακτου ζωγράφου Μίμη Αντωνιάδη.

Η καθημερινότητα αποτελεί έναν ακόμη βασικό άξονα της έκθεσης. Η ανάπτυξη των υποδομών και των υπηρεσιών, ο πολιτικός βίος, η οικονομική εξέλιξη, η πνευματική κίνηση, αλλά και η κοινωνική και κοσμική ζωή αποκαλύπτουν τις αλλαγές που συνέβαλαν στη σταδιακή μετατροπή της Αθήνας σε σύγχρονη ευρωπαϊκή μητρόπολη.

Ξεχωριστή θέση καταλαμβάνει ο δημόσιος χώρος, όπου ξεδιπλώνεται μεγάλο μέρος του κοινωνικού βίου της πόλης. Η Αθήνα γιορτάζει, πενθεί, πανηγυρίζει, διαμαρτύρεται και εξεγείρεται, αλλά παράλληλα δοκιμάζεται από γεγονότα όπως ο αποκλεισμός του Πειραιά και η επιδημία χολέρας στα μέσα του 19ου αιώνα, τα Νοεμβριανά του 1916 και, αργότερα, η γερμανική Κατοχή.

Η έκθεση εξετάζει, τέλος, τη σχέση της Αθήνας με τον τουρισμό, τα μνημεία και την ιστορική μνήμη. Οι ξένοι επισκέπτες εξακολουθούν να προσελκύονται από το αρχαίο παρελθόν της, ενώ παράλληλα αναδεικνύονται οι προσπάθειες προστασίας και αναστήλωσης των αρχαιοτήτων, η θέση των μνημείων στην καθημερινότητα των κατοίκων, αλλά και ο ρόλος των μουσείων, της δημόσιας γλυπτικής και της φωτογραφίας στη διαφύλαξη της μνήμης της πόλης.

Μέσα από τις διαφορετικές αυτές όψεις, η Αθήνα προσεγγίζεται ως ένας ζωντανός οργανισμός σε διαρκή μεταβολή. Η έκθεση επιχειρεί να συνδέσει το παρελθόν με το παρόν και το μέλλον της πρωτεύουσας, προσκαλώντας τον επισκέπτη να ξαναδεί την πόλη και τις διαδοχικές μεταμορφώσεις της με μια διαφορετική ματιά.