Η απόδοση στην τοπική κοινωνία της Βέροιας δύο σημαντικών οθωμανικών μνημείων, του Τεμένους Ορτά και του Δίδυμου Οθωμανικού Λουτρού, καθώς και η ανασκαφική έρευνα στο Βασιλικό Γυμνάσιο της αρχαίας Μίεζας βρέθηκαν στο επίκεντρο της επίσκεψης της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη στην Ημαθία.

Τα δύο αποκατεστημένα μνημεία της Βέροιας αποτελούν σημαντικά τεκμήρια της οθωμανικής περιόδου και της πολυεπίπεδης ιστορικής και αρχιτεκτονικής φυσιογνωμίας της πόλης. Στην αρχαία Μίεζα, παράλληλα, η συστηματική έρευνα του μνημειακού συγκροτήματος που ταυτίζεται με το Βασιλικό Γυμνάσιο αποκαλύπτει νέα στοιχεία για την αρχιτεκτονική και τη λειτουργία ενός χώρου στενά συνδεδεμένου με τον Φίλιππο Β’, τον Αλέξανδρο και τον Αριστοτέλη.

Κατά την επίσκεψή της, η Λίνα Μενδώνη αναφέρθηκε στη σημασία της αποκατάστασης και επανάχρησης των μνημείων της Βέροιας, σημειώνοντας ότι το Τέμενος Ορτά και το Δίδυμο Οθωμανικό Λουτρό πρόκειται να φιλοξενήσουν πολιτιστικές χρήσεις. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στη συνέχιση της ανασκαφής στη Μίεζα, επισημαίνοντας ότι τα νέα ευρήματα φωτίζουν τη μορφή και τις λειτουργίες του Γυμνασίου και παρουσιάζουν σημαντικές αναλογίες με την αρχιτεκτονική του ανακτόρου των Αιγών.

Ανασκαφή στο Βασιλικό Γυμνάσιο της αρχαίας Μίεζας

Το Βασιλικό Γυμνάσιο, κοντά στη σημερινή Νάουσα, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημειακά σύνολα της μακεδονικής αρχαιότητας. Χρονολογείται στα μέσα του 4ου αι. π.Χ., στην εποχή του Φιλίππου Β’, και τα νεότερα ανασκαφικά δεδομένα ενισχύουν την ταύτισή του με το Γυμνάσιο όπου, σύμφωνα με την επιστημονική προσέγγιση, ο Αριστοτέλης δίδαξε τον νεαρό Αλέξανδρο και άλλους Μακεδόνες βασιλόπαιδες.

Η ανασκαφική έρευνα ξεκίνησε το 2024, υπό τη διεύθυνση της επίτιμης Εφόρου Αρχαιοτήτων δρος Αγγελικής Κοτταρίδη, στο πλαίσιο Προγραμματικής Σύμβασης μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού και του Δήμου Νάουσας. Το συγκρότημα αναπτύσσεται σε έκταση περίπου 30 στρεμμάτων και η έρευνα έχει αποκαλύψει τμήματα της παλαίστρας και του σταδίου, στοές, αίθουσες διδασκαλίας και υδροδοτικές εγκαταστάσεις.

Ιδιαίτερα εντυπωσιακό είναι το ξυστό, η στεγασμένη στοά μήκους περίπου 200 μέτρων. Στα κινητά ευρήματα περιλαμβάνονται τέσσερις γραφίδες, κεραμική, νομίσματα και αρχιτεκτονικά μέλη.

Η φετινή έρευνα επικεντρώνεται στην ανατολική πλευρά του ενιαίου συγκροτήματος που αποτελείται από την παλαίστρα και το «Διδασκαλείο». Εκεί έχουν αναγνωριστεί αίθουσες διαλέξεων με λίθινα θρανία, προσφέροντας σημαντικά στοιχεία για την κατανόηση της οργάνωσης και των λειτουργιών του Γυμνασίου.

Παρά τη συστηματική αποδόμηση των οικοδομημάτων από τους Ρωμαίους μετά τη δεύτερη μάχη της Πύδνας, το 148 π.Χ., έχουν διασωθεί σημαντικά αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, τοίχοι με εξαιρετικής ποιότητας κονιάματα και αρχαία δάπεδα κάτω από στρώματα καταστροφής και ίχνη εκτεταμένης πυρκαγιάς.

Από τα σημαντικότερα ευρήματα είναι ένα μεγάλο τριμερές συγκρότημα, έκτασης άνω των 160 τ.μ., στο «Διδασκαλείο». Αποτελείται από κεντρικό προθάλαμο και δύο ανδρώνες, δηλαδή αίθουσες συμποσίων. Και στους δύο χώρους σώζονται ψηφιδωτά δάπεδα, ενώ τα υπερυψωμένα βάθρα για τα ανάκλιντρα επιβεβαιώνουν τη χρήση τους για συμπόσια. Κάθε ανδρώνας διέθετε δέκα ανάκλιντρα και μπορούσε να φιλοξενήσει τουλάχιστον 20 συνδαιτυμόνες.

Η ποιότητα και η τεχνική κατασκευής των δαπέδων παρουσιάζουν αξιοσημείωτες ομοιότητες με εκείνες του ανακτόρου των Αιγών. Στην περιοχή της παλαίστρας αποκαλύφθηκαν επίσης τμήματα ιωνικής ζωφόρου, ιωνικός αμφιπεσσοκίονας και κιονόκρανο. Ιδιαίτερη σημασία έχει τμήμα γωνιακού δωρικού επιστυλίου περιστυλίου, ένα σπάνιο εύρημα που αναμένεται να συμβάλει στην ακριβέστερη αποκατάσταση της αρχιτεκτονικής μορφής της παλαίστρας.

Τα νέα δεδομένα προσθέτουν σημαντικές πληροφορίες για τη μνημειακότητα, την αρχιτεκτονική και τη λειτουργία του Βασιλικού Γυμνασίου, καθώς και για τον ρόλο του στην εκπαίδευση και την προετοιμασία των νεαρών Μακεδόνων.

Οθωμανικά μνημεία στη Βέροια

Το Τέμενος Ορτά είναι ένα από τα σημαντικότερα και παλαιότερα σωζόμενα οθωμανικά μνημεία της Βέροιας και συγκαταλέγεται στα πρώιμα τεμένη που διατηρούνται στον ελλαδικό χώρο. Χρονολογείται στα τέλη του 15ου αιώνα, περίπου το 1490-1491, και βρίσκεται στο ιστορικό κέντρο της πόλης, στη συμβολή των οδών Λεωνίδου και Θεμιστοκλέους.

Η ονομασία «Ορτά», που σημαίνει «κεντρικό», συνδέεται με τη θέση του μνημείου. Στον 17ο αιώνα ανάγεται και η αναφορά του Οθωμανού περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή στον εντυπωσιακό μολυβδοσκέπαστο τρούλο του.

Το έργο αποκατάστασης και ανάδειξης υλοποιήθηκε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ημαθίας, με χρηματοδότηση 450.000 ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Οι εργασίες περιλάμβαναν την αντιμετώπιση σοβαρών προβλημάτων στατικής επάρκειας, την αποκατάσταση του θόλου, των αρχικών ανοιγμάτων και του δαπέδου, τη συντήρηση των κονιαμάτων και του ζωγραφικού διακόσμου, καθώς και την αποκατάσταση του μιναρέ.

Με την ολοκλήρωση των επεμβάσεων αναδεικνύεται ένα σημαντικό δείγμα της πρώιμης οθωμανικής αρχιτεκτονικής και ένα ιδιαίτερο στοιχείο της ιστορικής φυσιογνωμίας της Βέροιας.

Το Δίδυμο Οθωμανικό Λουτρό, γνωστό και ως «Τουζτσί χαμάμ» ή «Λουτρό του Αλατά», χρονολογείται επίσης στα τέλη του 15ου αιώνα και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα και καλύτερα σωζόμενα οθωμανικά μνημεία της πόλης.

Βρίσκεται στη συνοικία της Κυριώτισσας και αποτελείται από δύο συμμετρικά και αυτοτελή τμήματα, ένα ανδρικό και ένα γυναικείο, στα οποία αναπτύσσονται οι επιμέρους χώροι ενός δημόσιου χαμάμ.

Ιδιαίτερη αξία έχουν οι τοιχογραφίες του ανδρικού τμήματος, με σκηνές κυνηγιού και παραστάσεις εξωτικών ζώων, μεταξύ των οποίων ελέφαντας και καμηλοπάρδαλη. Πρόκειται για σπάνιο εικονογραφικό διάκοσμο για οθωμανικό λουτρό. Το μνημείο αναφέρεται επίσης από τον Εβλιγιά Τσελεμπή τον 17ο αιώνα και παρέμεινε σε λειτουργία έως το 1930.

Το έργο αποκατάστασης και ανάδειξης, προϋπολογισμού 1.020.000 ευρώ, χρηματοδοτήθηκε από το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης του Υπουργείου Πολιτισμού. Η επέμβαση διασώζει ένα σημαντικό τεκμήριο της οθωμανικής περιόδου της Βέροιας και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την επανένταξή του στη σύγχρονη πολιτιστική ζωή της πόλης.