Κωνσταντίνος Φιολάκης / Αλίκη Τσίργιαλου, Εκατέρωθεν του φακού. Οι φωτογραφίες από το Αρχείο Οικογένειας Παύλου Μελά και Ναταλίας Δραγούμη, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2026, 240 σελ. ISBN: 978-960-250-832-9
Μια άγνωστη πτυχή της προσωπικότητας του μακεδονομάχου Παύλου Μελά η οποία ήρθε στο φως πριν από λίγες μόνο δεκαετίες ήταν το πάθος του για τη φωτογραφία. Στην πραγματικότητα πολλά από τα μέλη της οικογένειάς του, αλλά και της συζύγου του, της Ναταλίας Δραγούμη, υπήρξαν παθιασμένοι και χαρισματικοί πρωτοπόροι της ερασιτεχνικής φωτογραφίας. Μέχρι σήμερα λίγα μόνο δείγματα από το πλούσιο φωτογραφικό αρχείο της οικογένειας Μελά έχουν γίνει γνωστά στο ευρύτερο κοινό — μεμονωμένες φωτογραφίες που παρουσιάστηκαν σε κάποια έκθεση ή περιλήφθηκαν σε κάποια έκδοση.
Πριν από τρία χρόνια η τελευταία απόγονος της οικογένειας Ναταλία Ιωαννίδη πήρε τη γενναιόδωρη απόφαση να εμπιστευτεί το οικογενειακό αρχείο στο Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης ώστε να διαφυλαχτεί και να αναδειχτεί, να γίνει κτήμα όχι μόνο της επιστημονικής κοινότητας, αλλά ολόκληρης της ελληνικής κοινωνίας. Πιστό στη δέσμευσή του αυτή, το ΜΙΕΤ παρουσιάζει σήμερα ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα από την πλούσια συλλογή μέσα από μια έκδοση που δεν φιλοδοξεί να κάνει απλώς μια συστηματική και εμπεριστατωμένη τεκμηρίωση της συλλογής, αλλά να μυήσει τον αναγνώστη στη ζωή και την προσωπικότητα των ανθρώπων μπροστά και πίσω από το φακό, ξαναζωντανεύοντας παράλληλα μια ολόκληρη εποχή και μια Ελλάδα χαμένη σχεδόν στην αχλή του μύθου.
Ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται το υλικό στο βιβλίο υπηρετεί ακριβώς αυτή την πρόθεση. Σε ένα πρώτο επίπεδο ο αναγνώστης, καθώς φυλλομετρά τον τόμο όπως τα μέλη της οικογένειας ξεφύλλιζαν άλλοτε τα οικογενειακά λευκώματα με τις ίδιες φωτογραφίες, καθίσταται κι αυτός τρόπον τινά ένα μέλος της οικογένειας. Πέρα όμως από τις γεμάτες ζωντάνια φωτογραφίες, που δίνουν σχεδόν σάρκα και οστά στα πρόσωπα, η συστηματική σταχυολόγηση αναφορών σχετικών με τη φωτογραφία από το πλούσιο επιστολογραφικό αρχείο της οικογένειας επιτρέπει να διεισδύσουμε στον εσωτερικό τους κόσμο, να καταλάβουμε πώς αντιλαμβάνονταν το νέο μέσο και πόσο κεντρική θέση τού επιφύλασσαν στη ζωή και την καθημερινότητά τους. Τέλος, μέσα από τη μελέτη της σπουδαίας μελετήτριας της ιστορίας και της τέχνης φωτογραφίας Αλίκης Τσίργιαλου προσφέρεται στον αναγνώστη η ευκαιρία να εμβαθύνει ακόμα περισσότερο, «διαβάζοντας» τις φωτογραφίες μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της ελληνικής ιστορίας του 19ου αιώνα, αλλά και του πνευματικού σύμπαντος του πρώιμου αστικού πολιτισμού.
Η έκδοση συνοδεύεται και από τα απαραίτητα σύντομα βιογραφικά σημειώματα των μελών των δύο οικογενειών.
