Το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τράπεζας, το Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων συνδιοργανώνουν το συνέδριο «πλήρεις δ’ αἱ νῆσοι φυγάδων». Εξορία, φυγή και εκτοπισμός στα νησιά του Αιγαίου, αφιερωμένο στη διαχρονική χρήση των νησιών ως τόπων εξορίας, απομόνωσης και εκτοπισμού. Το συνέδριο θα πραγματοποιηθεί από τις 18 έως τις 20 Σεπτεμβρίου 2026 στην Ερμούπολη της Σύρου.
Τα νησιά του Αιγαίου χρησιμοποιήθηκαν συχνά από το νεότερο και σύγχρονο ελληνικό κράτος ως τόποι εξορίας, ιδιαίτερα κατά τον 20ό αιώνα. Η πρακτική αυτή εντάθηκε από τη δεκαετία του 1910 και κυρίως μετά την ψήφιση του «Ιδιώνυμου» το 1929, ενώ συνεχίστηκε έως την πτώση της δικτατορίας των συνταγματαρχών το 1974.
Ο εκτοπισμός στα νησιά, ωστόσο, δεν αποτελεί αποκλειστικά νεότερο φαινόμενο. Αντίστοιχες πρακτικές απαντούν ήδη κατά τον 19ο αιώνα, ενώ ιστορικές και αρχαιολογικές έρευνες έχουν φέρει στο φως περιπτώσεις ατομικής ή συλλογικής εξορίας στον νησιωτικό χώρο ήδη από την αρχαιότητα.
Μαρτυρίες και κατάλοιπα τεκμηριώνουν την παρουσία στα νησιά του Αιγαίου φυγάδων και εξόριστων πατρικίων, κρατικών, στρατιωτικών και εκκλησιαστικών αξιωματούχων, αλλά και ολόκληρων πληθυσμιακών ομάδων. Τα δεδομένα αυτά ανοίγουν νέα πεδία έρευνας γύρω από τη χρήση νησιών και νησίδων ως τόπων εκτοπισμού και φυλάκισης, από τη ρωμαϊκή deportatio in insulam έως τη σύγχρονη εποχή.
Στόχος του συνεδρίου είναι να αναδείξει, μέσα από τη συμβολή ερευνητών από διαφορετικά επιστημονικά πεδία –ιστορία, ανθρωπολογία, αρχαιολογία, αρχιτεκτονική και μουσικολογία–, τις ομοιότητες, τις διαφοροποιήσεις και την ιστορική εξέλιξη της χρήσης των νησιών ως τόπων απομόνωσης, εκτοπισμού και εξορίας.
Στο επίκεντρο θα βρεθούν επίσης οι τεχνικές πολιτικού και πληθυσμιακού ελέγχου, επιτήρησης και σωφρονισμού, καθώς και η απομάκρυνση ομάδων που κατά διαφορετικές περιόδους θεωρήθηκαν ανεπιθύμητες.
Παράλληλα, οι εργασίες του συνεδρίου θα διερευνήσουν τη σχέση ανάμεσα στην απομόνωση και τη συνδεσιμότητα του αιγαιακού αρχιπελάγους, υπερβαίνοντας τις συμβατικές διακρίσεις μεταξύ ιστορικών περιόδων. Τα πάνελ θα συνδυάσουν τη μελέτη του φαινομένου στην αρχαία, βυζαντινή, οθωμανική και νεότερη εποχή με τη θεματική προσέγγιση των πολιτικών και νομικών όρων, των θεσμών που συνδέθηκαν με την «εις νήσον εξορίαν», αλλά και των αναπαραστάσεων της εμπειρίας της εξορίας από τους ίδιους τους εκτοπισμένους και τις κοινότητες που τους υποδέχθηκαν.
Το πρόγραμμα θα ολοκληρωθεί με πάνελ αφιερωμένο στη Γυάρο ως μελέτη περίπτωσης, ενώ θα ακολουθήσει εκδρομή και ξενάγηση στο νησί.
Από την Πέμπτη 17 Σεπτεμβρίου, στις 19:00, έως το Σάββατο 19 Σεπτεμβρίου θα πραγματοποιηθεί επίσης η δράση «Περπατώντας εκτός τόπου», στο πλαίσιο του προγράμματος «Γυάρος-Σύρος. Συναισθήματα πολιτικής, οικονομικής, κλιματικής εξορίας», των Ντάνα Παπαχρήστου και Γιώργου Σαμαντά. Η συμμετοχή είναι ελεύθερη, με χρήση barcode που θα είναι διαθέσιμο στον χώρο του συνεδρίου.
Τους εισαγωγικούς ήχους των συνεδριών επιμελείται ο Φάνης Μαραγκός, στο πλαίσιο του προγράμματος «Γυάρος-Σύρος».
Η παρακολούθηση του συνεδρίου είναι δωρεάν και ανοιχτή στο κοινό. Για τη συμμετοχή στην εκδρομή στη Γυάρο απαιτείται δήλωση ενδιαφέροντος κατά τις ημέρες διεξαγωγής και στον χώρο του συνεδρίου. Το κόστος συμμετοχής στην εκδρομή ανέρχεται σε 60 ευρώ ανά άτομο.
