Ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο για την προστασία, την ανάδειξη και τη λειτουργική ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων και των μνημείων του Πυθαγορείου Σάμου προωθεί το Υπουργείο Πολιτισμού μέσω νέου διαχειριστικού σχεδίου (masterplan).

Το σχέδιο αφορά έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους του Ανατολικού Αιγαίου, όπου η αρχαία πόλη συνυπάρχει με τον σύγχρονο οικισμό. Το λιμάνι, τα τείχη, τα δημόσια κτήρια, οι λατρευτικές εγκαταστάσεις, τα υδραυλικά έργα, οι νεκροπόλεις και τα κατάλοιπα μεταγενέστερων ιστορικών περιόδων συγκροτούν ένα ιδιαίτερα πυκνό αρχαιολογικό και πολιτιστικό τοπίο. Το Πυθαγόρειο, μαζί με το Ηραίο, περιλαμβάνεται στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Στόχος του σχεδίου είναι η σταδιακή δημιουργία ενός συνεκτικού δικτύου μνημείων, διαδρομών, δημόσιων χώρων, σημείων στάσης και πληροφόρησης, καθώς και πολιτιστικών, εκπαιδευτικών και ψηφιακών εφαρμογών ξενάγησης.

Όπως σημείωσε η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, επιδίωξη είναι το Πυθαγόρειο να αναδειχθεί σε ένα πρότυπο αρχαιολογικό πάρκο ενταγμένο στον ζωντανό ιστό της πόλης, ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να αντιλαμβάνεται πληρέστερα τη δομή και την ιστορική εξέλιξη της αρχαίας πόλης. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται η πρόσφατη ανάδειξη του Παλαιοχριστιανικού Κοιμητηρίου, καθώς και τα έργα στο Κάστρο και στον Ναό της Μεταμορφώσεως.

Η μελέτη καταγράφει συστηματικά την υφιστάμενη κατάσταση και τις ανάγκες των αρχαιολογικών χώρων, μεταξύ των οποίων η οργάνωση και η ενοποίηση των απαλλοτριωμένων εκτάσεων και η ολοκλήρωση των ανασκαφικών ερευνών.

Οι παρεμβάσεις διακρίνονται σε άμεσα μέτρα, όπως καθαρισμοί, συντήρηση, περίφραξη, σήμανση και βελτίωση της ασφάλειας, και σε μακροπρόθεσμες δράσεις που προϋποθέτουν εξειδικευμένες μελέτες, χρηματοδότηση και συνεργασία των αρμόδιων φορέων.

Η μελέτη επικεντρώνεται σε πέντε αρχαιολογικές θέσεις πρωτεύοντος ενδιαφέροντος: τις Ρωμαϊκές Θέρμες, τον Ναό του Διονύσου, τον Ρωμαϊκό Ναό –πιθανόν της Αφροδίτης–, την Αρχαία Αγορά και το Στωικό Οικοδόμημα.

Ρωμαϊκές Θέρμες

Οι Ρωμαϊκές Θέρμες αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα λουτρικά συγκροτήματα της Ρωμαϊκής περιόδου στον ελλαδικό χώρο και συνδέονται με το ελληνιστικό Γυμνάσιο και τις αθλητικές εγκαταστάσεις της αρχαίας πόλης.

Στο συγκρότημα διατηρούνται στοιχεία της οργάνωσης των θερμών και ψυχρών χώρων, υπόκαυστα, δεξαμενές και διακοσμητικές επενδύσεις. Προτείνονται καθαρισμοί, σωστική συντήρηση, τακτοποίηση του διάσπαρτου οικοδομικού υλικού, ασφαλείς διαδρομές επίσκεψης, ενημερωτική σήμανση και φωτισμός ασφαλείας.

Σε επόμενο στάδιο προβλέπεται η ενοποίηση των Θερμών με τα κατάλοιπα του Γυμνασίου και των αθλητικών εγκαταστάσεων.

Ναός του Διονύσου

Ο Ναός του Διονύσου βρίσκεται σε κεντρικό σημείο του Πυθαγορείου, κοντά στο Αρχαιολογικό Μουσείο, και αποτελεί σημαντικό τεκμήριο για τη λατρευτική ζωή της αρχαίας πόλης.

Η μελέτη προβλέπει συντήρηση των καταλοίπων, τακτοποίηση των αρχιτεκτονικών μελών, αντιστήριξη πρανών και τοιχίων και απομάκρυνση της βλάστησης.

Παράλληλα, προτείνεται η λειτουργική σύνδεση του ναού με το Αρχαιολογικό Μουσείο και τα γειτονικά μνημεία, καθώς και η ανάπλαση της οδού Ευπαλίνου, ώστε να δημιουργηθεί ένα ενιαίο και ασφαλές δίκτυο επίσκεψης.

Ρωμαϊκός Ναός

Ο Ρωμαϊκός Ναός, πιθανόν αφιερωμένος στην Αφροδίτη, βρίσκεται πάνω σε έναν από τους κεντρικούς άξονες του Πυθαγορείου. Τα κατάλοιπα του ναού, ο στυλοβάτης της στοάς, τα ίχνη της πλατείας και η σχέση τους με την Ιερά Οδό συμβάλλουν στην κατανόηση της οργάνωσης των ιερών και δημόσιων χώρων της ρωμαϊκής πόλης.

Προτείνονται άμεσες εργασίες καθαρισμού και συντήρησης, βελτίωση της ασφάλειας και της ενημέρωσης των επισκεπτών, καθώς και απομάκρυνση ή αναδιάταξη ασύμβατων στοιχείων.

Σε βάθος χρόνου προβλέπονται ενοποίηση του χώρου μέσω απαλλοτριώσεων, βελτίωση των υποδομών πρόσβασης και δημιουργία νέων διαδρομών σύνδεσης με γειτονικά μνημεία.

Αρχαία Αγορά

Η Αρχαία Αγορά αποτελεί έναν από τους βασικούς αρχαιολογικούς πυρήνες του Πυθαγορείου και συνδέεται με τη διοικητική, εμπορική και κοινωνική ζωή της αρχαίας Σάμου.

Τα κατάλοιπα δημόσιων κτηρίων, στοών, πλακόστρωτων οδών και ψηφιδωτών δαπέδων επιτρέπουν την πληρέστερη κατανόηση του κέντρου της αρχαίας πόλης.

Για την ανάδειξή της προτείνονται η ενοποίηση των απαλλοτριωμένων οικοπέδων, η ολοκλήρωση της αρχαιολογικής τεκμηρίωσης, η διαμόρφωση ασφαλών διαδρομών και η σύνδεσή της με τον Χήσιο ποταμό, το Αρχαιολογικό Μουσείο και τις περιοχές της Άνω Πόλης.

Στωικό Οικοδόμημα

Τα κατάλοιπα του Στωικού Οικοδομήματος βρίσκονται κατά μήκος της επαρχιακής οδού Πυθαγορείου–Χώρας, χωρίς σήμερα να αναδεικνύεται επαρκώς η σημασία τους ως ενιαίας αρχαιολογικής ενότητας.

Το σχέδιο προβλέπει κατάργηση της στάθμευσης σε απαλλοτριωμένα οικόπεδα, οργάνωση του διάσπαρτου αρχιτεκτονικού υλικού και καθαίρεση τοίχων που εμποδίζουν την ενοποίηση.

Οι μακροπρόθεσμες παρεμβάσεις περιλαμβάνουν συνέχιση της ανασκαφικής τεκμηρίωσης, λειτουργική διασύνδεση των μνημείων, βελτίωση των υποδομών πρόσβασης και στάθμευσης και αναβάθμιση του οδικού και παραλιακού μετώπου.

Ενοποίηση μνημείων και βιώσιμη κινητικότητα

Το masterplan αντιμετωπίζει το Πυθαγόρειο ως ενιαίο ιστορικό και πολεοδομικό σύνολο. Στον σχεδιασμό εντάσσονται επίσης το Κάστρο και ο λόφος του Λυκούργου Λογοθέτη, τα τμήματα της αρχαίας και βυζαντινής οχύρωσης, ο αρχαίος πολεμικός λιμένας, το Αρχαιολογικό Μουσείο, το Ευπαλίνειο Όρυγμα, οι νεκροπόλεις, τα ιερά και το Παλαιοχριστιανικό Κοιμητήριο.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη βιώσιμη κινητικότητα. Μεταξύ άλλων προτείνονται η μείωση της κυκλοφορίας οχημάτων που διέρχονται από το κέντρο του Πυθαγορείου, η δημιουργία χώρων στάθμευσης εκτός των ευαίσθητων αρχαιολογικών περιοχών, η βελτίωση των πεζοδρομίων και η χάραξη ασφαλών διαδρομών που θα συνδέουν τα σημαντικότερα μνημεία.

Παράλληλα εξετάζονται ζητήματα προστασίας του φυσικού και αρχαιολογικού τοπίου, ιδιαίτερα στο νότιο παραλιακό μέτωπο, όπου η διάβρωση και οι κατακρημνίσεις βραχωδών πρανών δημιουργούν κινδύνους για τα μνημεία και τους επισκέπτες, καθώς και στον λόφο Καστρί.