Στην τοπική κοινωνία και στη λατρευτική χρήση αποδόθηκαν στις αρχές Αυγούστου οι αποκατεστημένοι Ιεροί Ναοί του Ταξιάρχη Μητροπόλεως Καστοριάς και του Αγίου Γεωργίου Ομορφοκκλησιάς, δύο σημαντικά μνημεία της βυζαντινής κληρονομιάς της περιοχής. Παράλληλα, η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη πραγματοποίησε αυτοψία στο έργο αποκατάστασης και ανάδειξης του Τεμένους Κουρσούμ.

Οι παρεμβάσεις εντάσσονται στον σχεδιασμό του Υπουργείου Πολιτισμού για την προστασία και ανάδειξη του μνημειακού αποθέματος της Καστοριάς και ενισχύουν τον χαρακτήρα της ως ενός από τα σημαντικότερα κέντρα βυζαντινής και μεταβυζαντινής πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ελλάδα.

Στον χαιρετισμό της, η Λίνα Μενδώνη αναφέρθηκε στον ιδιαίτερο πολιτιστικό πλούτο της Καστοριάς, επισημαίνοντας ότι η πόλη διαθέτει μια εξαιρετικά σημαντική και διαχρονική βυζαντινή κληρονομιά. Όπως σημείωσε, στόχος του Υπουργείου Πολιτισμού είναι τα αποκατεστημένα εκκλησιαστικά μνημεία, όπου αυτό είναι εφικτό και σε συνεργασία με τις οικείες Μητροπόλεις, να διατηρούν τον λειτουργικό τους χαρακτήρα και να επανεντάσσονται στην καθημερινή ζωή των τοπικών κοινωνιών.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στον Ναό του Αγίου Γεωργίου Ομορφοκκλησιάς και στη μοναδική ξυλόγλυπτη εικόνα του Αγίου Γεωργίου, η οποία συντηρήθηκε για πρώτη φορά. Η απομάκρυνση της αιθάλης που είχε συσσωρευτεί επί αιώνες αποκάλυψε τον πλούσιο ζωγραφικό της διάκοσμο και τα έντονα αρχικά χρώματα, παρά τις φθορές που έχει υποστεί.

Παράλληλα, η Υπουργός τόνισε ότι η ολοκλήρωση της αποκατάστασης του Τεμένους Κουρσούμ προσθέτει ένα ακόμη μνημείο στη διαχρονική πολιτιστική φυσιογνωμία της Καστοριάς.

Βυζαντινός Ναός Ταξιάρχη Μητροπόλεως Καστοριάς

Το έργο στον βυζαντινό ναό Ταξιάρχη Μητροπόλεως, προϋπολογισμού 800.000 ευρώ και με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης, περιλάμβανε την αποκατάσταση του κελύφους και τη συντήρηση των τοιχογραφιών του.

Ο ναός είναι τρίκλιτη θολοσκέπαστη βασιλική με νάρθηκα. Στο εσωτερικό του διασώζονται τοιχογραφίες δύο περιόδων, του 10ου αιώνα και του 1359/60, ενώ τοιχογραφικός διάκοσμος διαφορετικών εποχών σώζεται και στις εξωτερικές επιφάνειές του.

Ο ναός ανακαινίστηκε στα χρόνια του Σέρβου ηγεμόνα Συμεών Ούρεση Παλαιολόγου, ανεξάρτητου κυβερνήτη της Ηπείρου, της Ακαρνανίας και της Αιτωλίας, και του γιου του Ιωάννη. Στον συγκεκριμένο ναό αναγορεύθηκε σε νεαρή ηλικία αντιβασιλέας ο Ιωάννης Ούρεσης Παλαιολόγος, ο οποίος αργότερα έγινε μοναχός στα Μετέωρα με το όνομα Ιωάσαφ.

Οι τοιχογραφίες του εξωτερικού δυτικού τοίχου χρονολογούνται στα μέσα του 13ου αιώνα. Εκατέρωθεν του Αρχαγγέλου Μιχαήλ απεικονίζονται ο τσάρος των Βουλγάρων Μιχαήλ Ασάν και η μητέρα του Ειρήνη Κομνηνή, κόρη του Θεοδώρου Κομνηνού Δούκα, δεσπότη της Ηπείρου.

Στον νότιο εξωτερικό τοίχο σώζονται προσωπογραφίες αρχόντων της Καστοριάς, οι οποίοι τάφηκαν εκεί στα τέλη του 15ου αιώνα, με χαρακτηριστικές πλούσιες ενδυμασίες. Στον ναό βρίσκεται επίσης το οστεοφυλάκιο του Μακεδονομάχου Παύλου Μελά και της συζύγου του Ναταλίας Μελά.

Ναός Αγίου Γεωργίου Ομορφοκκλησιάς

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου Ομορφοκκλησιάς αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία της περιοχής και σημαντικό προσκυνηματικό κέντρο. Ο αρχικός πυρήνας του χρονολογείται στα τέλη του 12ου ή στις αρχές του 13ου αιώνα.

Ανήκει στον τύπο του εγγεγραμμένου σταυροειδούς ναού με τρούλο, ενώ μεταγενέστερες προσθήκες, όπως το τριώροφο καμπαναριό, οι στοές και ο εξωνάρθηκας, διαμόρφωσαν τη σημερινή σύνθετη μορφή του.

Ο πλούσιος τοιχογραφικός διάκοσμος δημιουργήθηκε σε διαφορετικές φάσεις, από τα τέλη του 13ου έως το δεύτερο μισό του 14ου αιώνα. Το μνημείο είχε υποστεί σοβαρές ζημιές από πυρκαγιά, η οποία κατέστρεψε μεγάλο μέρος των τοιχογραφιών του.

Οι τοιχογραφίες που διασώθηκαν είχαν δεχθεί χτυπήματα προκειμένου να συγκρατήσουν νέο επίχρισμα ασβέστη, το οποίο επρόκειτο να αποτελέσει υπόστρωμα για νέα τοιχογράφηση. Η νέα διακόσμηση, ωστόσο, δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Κατά τις πρόσφατες εργασίες, το επίχρισμα απομακρύνθηκε με μηχανικό καθαρισμό και αποκαλύφθηκε ο εξαιρετικής ποιότητας παλαιότερος τοιχογραφικός διάκοσμος.

Ξεχωριστή θέση στο μνημείο κατέχει η υπερμεγέθης ανάγλυφη ξύλινη εικόνα του Αγίου Γεωργίου, έργο του τελευταίου τετάρτου του 13ου αιώνα. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα σπάνιο δείγμα ολόσωμης αγαλματικής απεικόνισης του Αγίου, με μεγάλη καλλιτεχνική και λατρευτική αξία.

Η παρουσία στρατιωτικών αγίων στη βυζαντινή εικονογραφία συνδέεται με τον προστατευτικό χαρακτήρα που απέκτησαν ήδη από τους πρώτους βυζαντινούς αιώνες. Ο Άγιος Γεώργιος συνδέθηκε ιδιαίτερα με τον αυτοκράτορα και τον στρατό, ενώ κατά την Υστεροβυζαντινή περίοδο κατέλαβε σημαίνουσα θέση στην εικονογραφία των εκκλησιών ως προστάτης των κατοίκων.

Επίσης, σύμφωνα με την παράδοση οι ανάγλυφες εικόνες διέθεταν και θαυματουργικές ιδιότητες που συχνά σχετίζονταν με την ίαση από αρρώστιες ή σε αγροτικές περιοχές με τελετουργίες για το νερό (λειψυδρία).

Οι πρόσφατες επεμβάσεις συντήρησης στην ξυλόγλυπτη εικόνα αποκάλυψαν τα αρχικά της χρώματα, ενίσχυσαν την προστασία της και ανέδειξαν τον υψηλής ποιότητας ζωγραφικό διάκοσμο.

Τέμενος Κουρσούμ

Στο Τέμενος Κουρσούμ βρίσκεται σε εξέλιξη έργο αποκατάστασης και ανάδειξης, προϋπολογισμού 1.000.000 ευρώ, με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης.

Κατά τις εκσκαφές για τον έλεγχο της θεμελίωσης και τον εντοπισμό του αρχικού δαπέδου αποκαλύφθηκαν τα θεμέλια μεσοβυζαντινής βασιλικής, καθώς και πλήθος ταφών στο εσωτερικό της.

Μετά την ολοκλήρωση της αρχαιολογικής έρευνας εκπονήθηκαν οι απαραίτητες μελέτες για την τοποθέτηση γυάλινου δαπέδου στο εσωτερικό του μνημείου, ώστε τα σημαντικά αρχαιολογικά ευρήματα να είναι ορατά στους επισκέπτες.

Με την τοποθέτηση ηχοπετασμάτων για τη μείωση του θορύβου των ηλεκτρομηχανολογικών εγκαταστάσεων και την ολοκλήρωση της διαμόρφωσης του περιβάλλοντος χώρου, το Κουρσούμ Τζαμί πρόκειται να ενταχθεί στα επισκέψιμα μνημεία της Καστοριάς.