Τα αποτελέσματα του ερευνητικού έργου «Ανάπτυξη και Εγκατάσταση Ολοκληρωμένου Συστήματος Παρακολούθησης των Επιπτώσεων της Κλιματικής Αλλαγής στη Δήλο και στα Μνημεία της» παρουσιάστηκαν την Τρίτη 2 Ιουνίου 2026 στην Ακαδημία Αθηνών.
Το έργο υλοποιήθηκε από την Πρωτοβουλία 21 και το Κέντρον Ερεύνης Φυσικής της Ατμοσφαίρας και Κλιματολογίας της Ακαδημίας Αθηνών, που είχαν και τον συντονισμό του, σε συνεργασία με ερευνητές του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων του Υπουργείου Πολιτισμού.
Την εκδήλωση χαιρέτισαν ο Καθηγητής Αντώνιος Ρεγκάκος, Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας Αθηνών, ο Ιωάννης Μάνος, Σύμβουλος στην Εθνική Τράπεζα και Συντονιστής της Πρωτοβουλίας 21, και ο Δημήτριος Αθανασούλης, Διευθυντής της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων.
Στον χαιρετισμό του, ο Α. Ρεγκάκος τόνισε ότι η Δήλος μετατρέπεται σε ένα ζωντανό εργαστήριο παρακολούθησης των περιβαλλοντικών μεταβολών, παρέχοντας πολύτιμα επιστημονικά δεδομένα και νέα εργαλεία για τη διατήρηση και προστασία μνημείων εξαιρετικής ιστορικής και πολιτιστικής αξίας για τις επόμενες γενιές. Ο Ι. Μάνος εξέφρασε την πεποίθηση ότι το έργο θα συνεχιστεί δημιουργικά από την πολιτεία και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, σε συνεργασία με την Ακαδημία Αθηνών. Από την πλευρά του, ο Δ. Αθανασούλης αναφέρθηκε στην πρόθεση της Εφορείας να υποστηρίξει τη συνέχιση της λειτουργίας του Παρατηρητηρίου, με στόχο την καλύτερη προτεραιοποίηση των ενεργειών προστασίας των μνημείων, αλλά και τη διαχείριση των κινδύνων για τα μνημεία, τους εργαζομένους και τους επισκέπτες της Δήλου.
Σε μαγνητοσκοπημένο μήνυμά του, ο συντονιστής του έργου, Χρήστος Ζερεφός, Εθνικός Εκπρόσωπος για την Κλιματική Αλλαγή, Πρόεδρος του Διεθνούς Κοινού των Ακαδημιών και Επόπτης του Κέντρου Ερεύνης Φυσικής της Ατμοσφαίρας και Κλιματολογίας της Ακαδημίας Αθηνών, υπογράμμισε τη σημασία της εγκατάστασης του Κλιματικού Παρατηρητηρίου. Όπως ανέφερε, το Παρατηρητήριο επιτρέπει την υποθαλάσσια, θαλάσσια, επίγεια και δορυφορική παρακολούθηση της Δήλου, με σκοπό τη θωράκιση της πολιτιστικής κληρονομιάς από τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης, τα ακραία φαινόμενα, αλλά και τα συνήθη γεωφυσικά φαινόμενα της περιοχής όπου βρίσκεται το νησί και τα μνημεία του.
Ο Κώστας Συνολάκης, Καθηγητής Φυσικών Καταστροφών του Πανεπιστημίου της Νότιας Καλιφόρνιας και Τακτικό Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και της Εθνικής Ακαδημίας Μηχανικής των ΗΠΑ, παρουσίασε στην ομιλία του την υποδομή του Παρατηρητηρίου για τη συνεχή παρακολούθηση του ατμοσφαιρικού περιβάλλοντος της Δήλου.
Η υποδομή αυτή περιλαμβάνει τρεις νέους μετεωρολογικούς σταθμούς, συμπληρωματικούς των τεσσάρων υφιστάμενων σταθμών της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, καθώς και αισθητήρες παρακολούθησης των ατμοσφαιρικών ρύπων στη Δήλο και των περιβαλλοντικών συνθηκών στον εσωτερικό χώρο του Αρχαιολογικού Μουσείου Δήλου.
Τα μετεωρολογικά δεδομένα από τους επτά σταθμούς καταδεικνύουν έντονες διαβαθμίσεις στη μέγιστη ημερήσια θερμοκρασία και στη σχετική υγρασία κατά μήκος του άξονα Βορρά–Νότου, αντανακλώντας την επίδραση των βόρειων ανέμων στο μικροκλίμα της Δήλου καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Παρουσιάστηκαν, επίσης, παραδείγματα επεισοδιακής μεταφοράς ρύπων στη Δήλο, όπως από τις δασικές πυρκαγιές στη Χίο τον Ιούνιο του 2025 και από πρόσφατες εκρήξεις του ηφαιστείου της Αίτνας, σύμφωνα με δορυφορικές παρατηρήσεις.
Στις υπερυπολογιστικές υποδομές του Κέντρου Ερεύνης Φυσικής της Ατμοσφαίρας και Κλιματολογίας της Ακαδημίας Αθηνών έχουν εγκατασταθεί προγνωστικά ατμοσφαιρικά μοντέλα και υπολογιστικά εργαλεία μοντελοποίησης των θαλάσσιων κυμάτων, με εστίαση στην περιοχή μελέτης. Επιπλέον, η κλιματολογική ανάλυση υψηλής χωρικής ανάλυσης των βασικών κλιματικών παραμέτρων και των ακραίων τιμών τους για την περιοχή της Δήλου, καθώς και της εξέλιξής τους στις προσεχείς δεκαετίες, ανέδειξε την αύξηση της συχνότητας και της έντασης των ακραίων καιρικών φαινομένων. Τα φαινόμενα αυτά αναμένεται να επιδεινώσουν περαιτέρω τις πιέσεις που ασκούνται στα μνημεία και το περιβάλλον της Δήλου.
Ο Κ. Συνολάκης επεσήμανε ότι η άνοδος της στάθμης της θάλασσας αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη μακροπρόθεσμη απειλή για τη Δήλο και τα μοναδικά μνημεία της. Αρχικά παρουσίασε το επιστημονικό υπόβαθρο του φαινομένου, σημειώνοντας ότι η άνοδος της στάθμης της θάλασσας αποτελεί άμεσο αποτέλεσμα της υπερθέρμανσης του κλίματος, κυρίως λόγω της θερμικής διαστολής των ωκεανών και της τήξης παγετώνων και παγοκαλυμμάτων.
Στη συνέχεια, παρουσίασε τις σύγχρονες διεθνείς εκτιμήσεις για τη μελλοντική άνοδο της στάθμης της θάλασσας σε παγκόσμια κλίμακα και ανέλυσε τις αβεβαιότητες που συνδέονται με τα διαφορετικά σενάρια κλιματικής αλλαγής. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι η άνοδος της στάθμης της θάλασσας δεν είναι χωρικά ομοιόμορφη ούτε στην Ανατολική Μεσόγειο ούτε στο Αιγαίο, καθώς επηρεάζεται από σύνθετες ωκεανογραφικές διεργασίες, όπως τα υποθαλάσσια ρεύματα, οι μεταβολές στη θερμοκρασία και την πυκνότητα των υδάτων, καθώς και οι περιφερειακές κυκλοφορίες των θαλάσσιων μαζών. Για τον λόγο αυτόν, τόνισε ότι οι τοπικές μετρήσεις της σχετικής μεταβολής της στάθμης της θάλασσας είναι απολύτως απαραίτητες για την αξιόπιστη εκτίμηση των μελλοντικών κινδύνων παράκτιας πλημμύρας και διάβρωσης.
Στο πλαίσιο αυτό, ανέφερε ότι οι παλιρροιογράφοι που έχουν εγκατασταθεί στους λιμένες της Δήλου και της Μυκόνου, καθώς και ο δορυφορικός γεωδαιτικός σταθμός GNSS στη Δήλο, καταγράφουν με ακρίβεια τόσο τις μεταβολές της στάθμης της θάλασσας όσο και τις εδαφικές μετακινήσεις. Τα δεδομένα αυτά συμβάλλουν ουσιαστικά στην ακριβέστερη εκτίμηση του παράκτιου κινδύνου που αντιμετωπίζουν τα μνημεία του νησιού. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που παρουσιάστηκαν, στο μέλλον ενδέχεται να βυθιστούν τμήματα της Δήλου που σήμερα είναι επισκέψιμα και στα οποία βρίσκονται μνημεία υψηλής πολιτιστικής αξίας.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ορισμένα από τα πρώτα αποτελέσματα που παρουσιάστηκαν στην ημερίδα, όπως η εκτίμηση του ρυθμού κατακόρυφης μετακίνησης του σταθμού GNSS στη Δήλο, βασίζονται σε δεδομένα ενός μόνο έτους και, ως εκ τούτου, συνοδεύονται από σχετική αβεβαιότητα. Η επιστημονική ομάδα του έργου θα συνεχίσει τη συλλογή και ανάλυση των δεδομένων σε μεγαλύτερο χρονικό ορίζοντα, με στόχο την εξαγωγή ασφαλέστερων και πληρέστερων συμπερασμάτων.
Ο Κ. Συνολάκης επεσήμανε, επίσης, ότι για την πληρέστερη αξιολόγηση των μελλοντικών κινδύνων παράκτιας πλημμύρας απαιτούνται επιπρόσθετες μετρήσεις κυματισμών και θαλάσσιων ρευμάτων, καθώς οι παράγοντες αυτοί διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο τόσο στην παράκτια διάβρωση όσο και στη συχνότητα και την ένταση των επεισοδίων θαλάσσιας κατάκλυσης.
Ο Νικόλαος Μελής, Διευθυντής Ερευνών του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, ενημέρωσε ότι στη Δήλο έχει εγκατασταθεί και λειτουργεί πρότυπος σεισμολογικός σταθμός με σεισμόμετρο και επιταχυνσιόμετρο (DILO), ενώ αντίστοιχος σταθμός στη Μύκονο λειτουργεί με αισθητήρα επιταχυνσιομέτρου (MYKO). Οι σταθμοί είναι συνδεδεμένοι με το δίκτυο του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και με το Ελληνικό Ενιαίο Σεισμογραφικό Δίκτυο (HUSN), καταγράφουν σε συνεχή ροή και παρέχουν ανοικτά σεισμολογικά δεδομένα.
Το καταγραφικό αυτό υλικό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, όπως φάνηκε και μετά την έντονη σεισμική δραστηριότητα του 2025 στις Κυκλάδες, με επίκεντρο τη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Σαντορίνης και Αμοργού. Παρουσιάστηκαν, επίσης, πρώτα αποτελέσματα και παραδείγματα συγκρίσεων από την ανάλυση του εδαφικού θορύβου στον πρότυπο σεισμολογικό σταθμό της Δήλου, σε συνδυασμό με τις μετεωρολογικές παρατηρήσεις και καταγραφές. Η παράλληλη μελέτη όλων των δεδομένων, και μετά την ολοκλήρωση του έργου, αναμένεται να αποτελέσει σημαντικό πεδίο έρευνας για τους συνεργαζόμενους φορείς, με στόχο την εξαγωγή συμπερασμάτων που θα συμβάλουν στην προστασία των μνημείων της Δήλου.
Οι εγκατεστημένες επιστημονικές υποδομές του Παρατηρητηρίου παρουσιάζονται στην ιστοσελίδα του έργου, https://delos.academyofathens.gr/, όπου παρατίθενται επίσης, ως ανοικτά δεδομένα, οι παρατηρήσεις και καταγραφές των επιστημονικών οργάνων, καθώς και οι προγνωστικοί υπολογισμοί των ατμοσφαιρικών και κλιματικών μοντέλων.
Το έργο για τη Δήλο έχει πιλοτικό χαρακτήρα και μπορεί να λειτουργήσει ως πρότυπο για άλλους σημαντικούς χώρους πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς στην Ελλάδα. Παράλληλα, μπορεί να αποτελέσει παράδειγμα και για άλλες χώρες, ιδίως στην περιοχή της Μεσογείου, ενθαρρύνοντας την εφαρμογή των προτεινόμενων μεθόδων σε διεθνές επίπεδο.
Στη διάρκεια της εκδήλωσης υπογράφηκε Μνημόνιο Συνεργασίας μεταξύ της Ακαδημίας Αθηνών και της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων του Υπουργείου Πολιτισμού, με σκοπό την ενίσχυση της βιωσιμότητας του Κλιματικού Παρατηρητηρίου στη Δήλο.
