Αρχαιολόγοι εντόπισαν την αρχαιότερη έως σήμερα ένδειξη παρατεταμένης ανθρώπινης παρουσίας στα υψίπεδα της νότιας Αφρικής και υποστηρίζουν ότι η εγκατάσταση αυτή δεν θα ήταν εφικτή χωρίς σημαντικό βαθμό συνεργασίας, σε μια περίοδο κατά την οποία ο Homo sapiens μόλις είχε αρχίσει να εμφανίζεται.

Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν και το California State University – Stanislaus (Stanislaus State) διαπίστωσαν ότι μια βραχοσκεπή στα υψίπεδα του Λεσότο χρησιμοποιήθηκε από ανθρώπους ήδη πριν από περίπου 242.000 χρόνια.

Η χρονολόγηση αυτή συμπίπτει με την περίοδο κατά την οποία άρχισε να εμφανίζεται ο Homo sapiens και υπερτριπλασιάζει την ηλικία ανάλογων θέσεων που ήταν έως τώρα γνωστές στην περιοχή. Το εύρημα έχει ιδιαίτερη σημασία και επειδή το μεγάλο υψόμετρο της θέσης προϋπέθετε ότι οι άνθρωποι που έφταναν στη βραχοσκεπή ήταν σε θέση να αντιμετωπίσουν τις δύσκολες συνθήκες του χειμώνα.

«Το Likonong είναι μία από τις ελάχιστες γνωστές θέσεις αυτής της περιόδου και είναι πραγματικά ενδιαφέρον ότι έχουμε ενδείξεις επιβίωσης σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ενώ το ανθρώπινο είδος εξελισσόταν ακόμα», δήλωσε η Kyra Pazan, επίκουρη καθηγήτρια Ανθρωπολογίας στο California State University – Stanislaus και απόφοιτη του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν.

Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Archaeological and Anthropological Sciences και η έρευνα υποστηρίχθηκε από το Εθνικό Ίδρυμα Επιστημών των ΗΠΑ και το Stanislaus State.

Οι πρώιμες φάσεις χρήσης της θέσης φαίνεται ότι ήταν παροδικές. Οι άνθρωποι πιθανότατα την επισκέπτονταν εποχικά και δεν παρέμεναν για αρκετό διάστημα ώστε να ανάβουν φωτιές – ή τη χρησιμοποιούσαν σε περιόδους κατά τις οποίες αυτές δεν ήταν απαραίτητες. Ωστόσο, για τα επόμενα 200.000 χρόνια, υπάρχουν ενδείξεις συχνότερης κατοίκησης της βραχοσκεπής. Η χρήση της θέσης φαίνεται να εντάθηκε κατά τη διάρκεια μιας θερμής περιόδου πριν από περίπου 130.000 χρόνια, αλλά συνεχίστηκε και έως περίπου 90.000 χρόνια πριν, κατά τη διάρκεια μιας από τις παγετώδεις περιόδους της Γης.

Το γεγονός ότι οι άνθρωποι κατόρθωσαν να επιβιώσουν σε τέτοιες συνθήκες υποδηλώνει ότι διέθεταν, σε υψηλό βαθμό, την ικανότητα συνεργασίας αλλά και προσαρμογής σε αντίξοα περιβάλλοντα, σύμφωνα με τον συν-συγγραφέα της μελέτης Brian Stewart, αναπληρωτή καθηγητή στο Τμήμα Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν.

«Η περίπτωση αυτή φανερώνει κάτι σημαντικό για την ανθρώπινη εξέλιξη: ο Homo sapiens ήταν εξαιρετικά ικανός να εγκαθίσταται σε νέα ενδιαιτήματα. Το ερώτημα είναι πότε και σε ποιο πλαίσιο άρχισε να συμβαίνει αυτό στην Αφρική», δήλωσε ο Stewart. «Τα δεδομένα δείχνουν ότι την περίοδο αυτή συνέβαιναν σημαντικές αλλαγές – αν όχι γνωσιακές, τότε στον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες οργανώνονταν και δικτυώνονταν. Και ενδεχομένως αυτές οι αλλαγές επηρέασαν και την τεχνολογία: για παράδειγμα, καινοτομίες στην ένδυση για ψυχρά κλίματα ή σε συναφείς πρακτικές. Ο χρόνος θα δείξει, αλλά φαίνεται πως στο Likonong παρατηρείται μια αλλαγή στη διαδοχή των εξελικτικών σταδίων».

Περιοριστικός παράγοντας: οξυγόνο ή κλίμα;

Το Likonong (που προφέρεται «Dikonong») εντοπίστηκε το 1995, όμως η Pazan διερεύνησε τη θέση συστηματικότερα το 2023. Αρχικά επρόκειτο για χώρο με μορφή σπηλαίου. Η οροφή του κατέρρευσε σε μεταγενέστερη φάση, μετά τη χρήση του, διατηρώντας τα ίχνη ανθρώπινης δραστηριότητας στο εσωτερικό του. Η ίδια η βραχοσκεπή έχει μήκος περίπου 52 μέτρα από άκρη σε άκρη. Μετά την κατάρρευση της οροφής, είναι πλέον ορατός ο ψαμμιτικός βράχος που αποτελούσε το πίσω τοίχωμά της.

Η θέση μας ωθεί να αμφισβητήσουμε προηγούμενες υποθέσεις σχετικά με τους λόγους για τους οποίους οι άνθρωποι και οι πρόγονοί τους καθυστέρησαν να εγκατασταθούν σε ορεινές περιοχές, σημειώνει η Pazan. Οι αρχαιολόγοι θεωρούσαν γενικά ότι τα χαμηλά επίπεδα οξυγόνου —ή υποξία— σε περιοχές μεγάλου υψομέτρου ενδέχεται να περιόριζαν την επιτυχή εγκατάσταση των πρώιμων ανθρώπων σε αυτές. Ωστόσο, ο Homo erectus είχε εγκατασταθεί σε θέσεις μεγάλου υψομέτρου στην Αιθιοπία ήδη πριν από περίπου 2 εκατομμύρια χρόνια, ενώ το Likonong βρίσκεται σε υψόμετρο περίπου 1.830 μέτρων— όπου η έλλειψη οξυγόνου δεν είναι τόσο έντονη.

«Το γεγονός ότι το Likonong, και γενικότερα το Λεσότο δεν παρουσιάζουν παρατεταμένη κατοίκηση πριν από την εμφάνιση του Homo sapiens είναι σημαντικό, επειδή υποδηλώνει ότι ίσως το πρόβλημα δεν ήταν η υποξία. Ίσως ήταν η θερμοκρασία και η γνώση των διαθέσιμων πόρων σε συγκεκριμένες εποχές του έτους», δήλωσε η Pazan. «Πιστεύω ότι το παράδειγμα της Αιθιοπίας δείχνει πως οι άνθρωποι μπορούν να επιβιώσουν σε μεγάλα υψόμετρα, όταν υπάρχει θερμότητα και σχετικά σταθερή πρόσβαση σε πόρους. Όμως απαιτείται ιδιαίτερη προσαρμοστική ικανότητα για να ζήσει κανείς σε έναν τόπο με τόσο χαμηλές θερμοκρασίες και τόσο έντονες εποχικές διακυμάνσεις στη διαθεσιμότητα των πόρων, ακόμη κι αν υπάρχει επαρκές οξυγόνο».

Τι μας διδάσκουν οι πρόγονοί μας

Ένα από τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν την «επιτυχία» του Homo sapiens είναι η ικανότητά του να προσαρμόζεται σε διαφορετικά περιβάλλοντα, υποστηρίζει ο Stewart. Η ανθρώπινη προσαρμογή, όμως, δεν είναι μόνο ζήτημα βιολογίας· οι άνθρωποι χρειάζονται άλλους ανθρώπους.

«Επιτύχαμε ως είδος επειδή δημιουργούσαμε μακρόχρονες, πολύ ισχυρές σχέσεις που εκτείνονταν στον χώρο», δήλωσε ο Stewart. «Σίγουρα χρειάζονταν ζεστά ρούχα, εύκολη πρόσβαση στη φωτιά και πιθανότατα τεχνικές μαγειρέματος που αξιοποιούν στο έπακρο το λίπος από την τροφή. Όμως αυτά δεν είναι το παν. Εξίσου κρίσιμα στοιχεία είναι η κοινωνική συνεργασία και η ύπαρξη εναλλακτικών λύσεων, όταν κάτι πάει στραβά». Αυτό είναι ένα μάθημα που η Pazan ελπίζει ότι δεν θα ξεχάσουμε.

«Από την αρχή, μπορέσαμε να αντιμετωπίσουμε τέτοια περιβάλλοντα μόνο δουλεύοντας μαζί ως ομάδα και συνεργαζόμενοι για να βρούμε την καλύτερη λύση», δήλωσε. «Αν έτσι ξεκινήσαμε ως είδος, τότε ίσως αυτό να είναι και το κλειδί για την επιβίωσή μας στη Γη σήμερα. Αν το ξεχάσουμε, ξεχνάμε ένα μικρό μέρος του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος».