Το Υπουργείο Πολιτισμού υλοποιεί στις Πρέσπες ένα πρόγραμμα έργων για την προστασία και ανάδειξη σημαντικών μνημείων και αρχαιολογικών χώρων, σε συνεργασία με την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας και τον Δήμο Πρεσπών. Οι παρεμβάσεις, συνολικού ύψους περίπου 2 εκατ. ευρώ, επικεντρώνονται κυρίως στη νησίδα του Αγίου Αχιλλείου και στον Άγιο Γερμανό και συνδυάζουν την αποκατάσταση μνημείων με τη βελτίωση της προσβασιμότητας και τη δημιουργία πολιτιστικών διαδρομών.

Κατά την περιοδεία της στην περιοχή, η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη επισήμανε τη σημασία της βυζαντινής και μεταβυζαντινής κληρονομιάς των Πρεσπών, όπου ναοί, μοναστηριακά συγκροτήματα, αρχαιολογικά κατάλοιπα, τοιχογραφίες, βραχογραφίες και ασκηταριά συγκροτούν ένα ιδιαίτερο πολιτιστικό τοπίο.

Όπως ανέφερε, για τη Μονή της Παναγίας Πορφύρας έχουν εγκριθεί έργα συνολικού προϋπολογισμού 950.000 ευρώ, ενώ για τον Ναό των Αγίων Αποστόλων προβλέπονται παρεμβάσεις ύψους 450.000 ευρώ. Παράλληλα, εξετάζεται η εκπόνηση ολοκληρωμένου διαχειριστικού σχεδίου για τη νησίδα του Αγίου Αχιλλείου, το οποίο θα περιλαμβάνει ζητήματα προσβασιμότητας, διαδρομών, περιβαλλοντικής διαχείρισης και οικονομικών δραστηριοτήτων.

Η νησίδα του Αγίου Αχιλλείου

Η νησίδα του Αγίου Αχιλλείου στη Μικρή Πρέσπα συνδυάζει το ιδιαίτερο φυσικό περιβάλλον με σημαντικά κατάλοιπα της αρχαίας, Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής περιόδου.

Στη δυτική και νοτιοδυτική ακτή έχουν εντοπιστεί κατάλοιπα ελληνιστικού και ρωμαϊκού οικισμού, που ταυτίζεται με την αρχαία Λύκα, καθώς και αρχιτεκτονικά μέλη, γλυπτά και επιγραφές. Κατά τους μεσοβυζαντινούς και υστεροβυζαντινούς χρόνους, η σημερινή νησίδα αποτελούσε περιτειχισμένη χερσόνησο με ακρόπολη στη θέση «Κάλε».

Κυρίαρχο μνημείο είναι η Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου, η οποία οικοδομήθηκε στα τέλη του 10ου αιώνα και λειτούργησε ως επισκοπικός ναός έως τις αρχές του 15ου αιώνα. Η τρίκλιτη βασιλική με νάρθηκα διατηρεί το σύνθρονο με 18 ζωγραφισμένες αψίδες των αρχών του 11ου αιώνα, καθώς και τμήματα τοιχογραφιών του 12ου αιώνα.

Μονή Παναγίας Πορφύρας

Η Μονή της Παναγίας Πορφύρας ιδρύθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα, ενώ το καθολικό της χρονολογείται, σύμφωνα με επιγραφή, στο 1524. Ο τοιχογραφικός του διάκοσμος αποτελεί σημαντικό δείγμα μεταβυζαντινής ζωγραφικής και περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, την παράσταση της Παναγίας Γλυκοφιλούσας.

Για το μνημειακό σύνολο έχουν εγκριθεί μελέτες αποκατάστασης και ανάδειξης των αρχιτεκτονικών καταλοίπων, καθώς και συντήρησης των τοιχογραφιών. Το έργο, προϋπολογισμού 950.000 ευρώ, θα υλοποιηθεί από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Φλώρινας, με χρηματοδότηση της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας και του Υπουργείου Πολιτισμού.

Ναός των Αγίων Αποστόλων

Στη δυτική πλευρά της νησίδας βρίσκεται ο ναός των Αγίων Αποστόλων, με οικοδομικές φάσεις που εκτείνονται από τους ρωμαϊκούς έως τους μεσοβυζαντινούς χρόνους. Η αρχική του φάση χρονολογείται πιθανότατα γύρω στο 1000, ενώ τον 13ο αιώνα μετασκευάστηκε σε τρίκλιτη βασιλική.

Για την αποκατάσταση και ανάδειξή του έχουν ήδη εγκριθεί οι απαιτούμενες αρχιτεκτονικές και στατικές μελέτες. Το έργο, προϋπολογισμού 450.000 ευρώ, προβλέπεται να χρηματοδοτηθεί στο πλαίσιο της Ολοκληρωμένης Χωρικής Επέμβασης για την αξιοποίηση των λιμνών και των ποταμών της Δυτικής Μακεδονίας.

Εργασίες επισκευής και καθαρισμού προγραμματίζονται και στον μονόχωρο ναό του Αγίου Γεωργίου, ο οποίος χρονολογείται στον 15ο αιώνα.

Κέντρο ενημέρωσης και πολιτιστικές διαδρομές

Το παλαιό Δημοτικό Σχολείο Αγίου Αχιλλείου προβλέπεται να αποκατασταθεί και να επαναχρησιμοποιηθεί ως κέντρο ενημέρωσης για τη νησίδα και τα μνημεία της. Ο Δήμος Πρεσπών διαθέτει ώριμη μελέτη προϋπολογισμού 400.000 ευρώ και η πρόταση αναμένεται να ενταχθεί στο πρόγραμμα LEADER.

Παράλληλα, έχει ολοκληρωθεί μελέτη ύψους 120.000 ευρώ για τη βελτίωση και την ανάδειξη των μονοπατιών και των διαδρομών σύνδεσης στην περιοχή. Το έργο αποσκοπεί στη βελτίωση της πρόσβασης και στη σύνδεση σημείων φυσικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος.

Ασκηταριά και βραχογραφίες των Πρεσπών

Στην παραλίμνια περιοχή των Ψαράδων διατηρείται ένα σημαντικό σύνολο ασκηταριών και βραχογραφιών, που μαρτυρούν τη μακρά παρουσία του μοναχισμού στις Πρέσπες.

Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν οι βραχογραφίες της Παναγίας Βλαχερνίτισσας του 15ου αιώνα, της Παναγίας Πάντων Χαρά με επιγραφή του 1372 και του Αγίου Νικολάου του 1827, καθώς και τα ασκηταριά της Μικρής Αναλήψεως, της Παναγίας Ελεούσας, του Αγίου Αθανασίου και της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος.

Αρχαιολογική Συλλογή Αγίου Γερμανού

Η Αρχαιολογική Συλλογή Αγίου Γερμανού, που ιδρύθηκε το 1995, στεγάζεται σε κτήριο του 1913, το οποίο έχει αποκατασταθεί και εκσυγχρονιστεί από το Υπουργείο Πολιτισμού.

Στο πλαίσιο του προγράμματος Interreg IPA CBC «Ελλάδα–Δημοκρατία Βόρειας Μακεδονίας 2014–2020» πραγματοποιήθηκαν παρεμβάσεις προϋπολογισμού 90.577 ευρώ για τον εμπλουτισμό και την αναβάθμιση της συλλογής, καθώς και για τη δημιουργία υποδομών προσβασιμότητας.

Η μουσειολογική και η μουσειογραφική μελέτη βρίσκονται σε εξέλιξη, με στόχο η νέα έκθεση της συλλογής να είναι έτοιμη έως το τέλος Μαρτίου 2027.