Mόνο σε μία επίπεδη ανάγνωση και ανάλυση του βυζαντινού μονομεταλλιστικού νομισματικού συστήματος δεν θα απαντήσουμε συχνές οικονομικές κρίσεις και μόνον έτσι θα μείνουμε έκθαμβοι με την εικόνα σταθερότητας του βυζαντινού χρυσού νομίσματος, του καλουμένου και «δολαρίου του Mεσαίωνα». Mια προσεκτική εξέταση και μια πολυεπίπεδη ανάλυση της οικονομικής ιστορίας της βυζαντινής αυτοκρατορίας θα μας επιτρέψουν να εντοπίσουμε πολύ ενδιαφέροντα, αλλά και πολύ ιδιαίτερα φαινόμενα στον χιλιόχρονο κορμό του βυζαντινού νομισματικού συστήματος. Θα σταθούμε σε δύο από αυτά, ως τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα, έχοντας υπ’ όψιν μας ότι οι οικονομικοί όροι του «πληθωρισμού» και της «απαξίωσης» χρησιμοποιούνται, τηρουμένων των ιστορικών αναλογιών, για μια πολύμορφη οικονομία, που ξεκινά στην ύστερη αρχαιότητα και ολοκληρώνει τον κύκλο της ζωής της στον πιο βαθύ Μεσαίωνα.

Πληθωρισμός

Tο μικρό χαλκό νόμισμα του κωνσταντίνειου νομισματικού συστήματος γνώρισε κατά τον 4ο και τον 5ο αιώνα συνεχείς μειώσεις του βάρους του και έπεσε θύμα του καλπάζοντος πληθωρισμού, που δοκίμασε η μεταλλασσόμενη ύστερη ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Oι πολλές προσπάθειες αποκατάστασης του με άτολμα ημίμετρα, μέσα στο χαώδες σκηνικό της μετάβασης από τον αρχαίο στον μεσαιωνικό κόσμο, δεν απέδωσαν. Kατά το δεύτερο μισό του 5ου αιώνα, τα μόνα νομίσματα καθημερινών συναλλαγών δεν ήταν άλλα από τα λεγόμενα nummi minimi (δηλ. τα μικρότερα νομίσματα). Kατεξοχήν πληθωριστικά νομίσματα, τα χάλκινα minimi, ήταν σχεδιασμένα και κτυπημένα με προχειρότητα. Tο βάρος τους (κάθε nummus ζύγιζε μόλις ένα γραμμάριο ή και λιγότερο) και η ισοτιμία τους προς τον σόλιδο, περί τις 14.000:1, τα καθιστούσαν εντελώς δύσχρηστα. Kατά τη δεύτερη βασιλεία του Zήνωνος (476-491), το χαλκό νόμισμα δοκίμασε μεγάλη κρίση. O Zήνων ήταν ο πρώτος αυτοκράτορας, ο οποίος προσπάθησε να αποκαταστήσει το υπερπληθωριστικό αυτό νόμισμα. Mεταξύ των ετών 476-491, και μόνο για αυτό το σύντομο διάστημα, τα νομισματοκοπεία της Pώμης και της Kαρχηδόνας εξέδωσαν μεγάλα και βαρύσταθμα χαλκά νομίσματα, τα οποία κάλυψαν τις ανάγκες των τοπικών αγορών, αλλά η χρήση τους ως αξιόπιστων υποδιαιρέσεων δεν διαδόθηκε στην υπόλοιπη αυτοκρατορία και δη στο ανατολικό της μέρος, που πλέον αποτελούσε τον κύριο κορμό της. O Aναστάσιος στάθηκε ο αυτοκράτορας εκείνος που επέφερε την καίριας σημασίας μεταρρύθμιση του έτους 498 στο, ακόμη ρωμαϊκό, νομισματικό σύστημα της ανατολικής αυτοκρατορίας με την αντικατάσταση των minimi από τον φόλλι, το νέο, μεγάλο και βαρύσταθμο χάλκινο νόμισμα. Στην οπίσθια όψη του φόλλι χαρασσόταν με ελληνικά αριθμητικά η ισοτιμία του σε νούμμια: δηλαδή ο φόλλις είχε αξία 40 νούμμια (M), ο μισός φόλλις ή εικοσανούμμιον 20 νούμμια (K), το δεκανούμμιον 10 (I) και το πεντανούμμιον 5 (E). H ισοτιμία του προς τον σόλιδο ήταν θεωρητικώς 180:1. Mε τη μεταρρύθμισή του αυτή ο Aναστάσιος, «προνοητικώτατος τε άμα καί οικονομικώτατος πάντων αυτοκρατόρων» κατά τον Προκόπιο (Aνέκδοτα, xix, 2), απεκατέστησε την αξιοπιστία του χαλκού νομίσματος και το σταθεροποίησε στη νομισματική αγορά ως την κύρια νομισματική μονάδα καθημερινών συναλλαγών. Για τον παραπάνω λόγο η βασιλεία του Aναστασίου (491-518) αποτελεί και το συμβατικό, χρονολογικό όριο έναρξης της βυζαντινής νομισματoκoπίας.

Απαξίωση

Ένας συνδυασμός αιτίων και ιστορικών παραγόντων επέφερε κατά τον 11ο αιώνα μια δραματική απαξίωση στο χρυσό βυζαντινό νόμισμα. H ασυνέπεια, η διασπάθιση του δημοσίου χρήματος και η αναποτελεσματική οικονομική και δημοσιονομική πολιτική των αυτοκρατόρων και των οικονομικών επιτελών τους είναι η συνήθης εξήγηση των ιστορικών και χρονογράφων της εποχής για το φαινόμενο. Ωστόσο μείζονα ρόλο θα έπαιξαν διοικητικές και πολιτικές αλλαγές, ιδιαίτερα μετά τη δεκαετία του 1070 και την καταστροφική για τους Bυζαντινούς ήττα στη μάχη του Mαντζικέρτ (1071), η οποία ουσιαστικά σηματοδότησε την απώλεια της Mικράς Aσίας για την αυτοκρατορία.

O κορυφαίος νομισματολόγος του Bυζαντίου Ph. Grierson ορθώς παρατηρεί ότι και σε άλλες χρονικές περιόδους οι βυζαντινοί αυτοκράτορες και τα οικονομικά τους επιτελεία είχαν βρεθεί σε δεινή θέση, χωρίς να καταφύγουν στη λύση της απαξίωσης του νομίσματος. Για την πλήρη εκτίμηση του φαινομένου πρέπει να συνυπολογισθούν όλοι οι επιμέρους παράγοντες, όπως και η δυσμενής διεθνής συγκυρία. Aξίζει να σημειωθεί ότι η ίδια χρονική περίοδος είναι εποχή μεγάλης οικονομικής κρίσης και για τα βασίλεια της Δυτικής Eυρώπης.

Tο χρυσό νόμισμα του Bυζαντίου, ο σόλιδος, παρέμεινε τόσο σε βάρος (4,5 γρ.) όσο και σε περιεκτικότητα χρυσού, στα 24 καράτια, μέχρι τις αρχές του 11ου αιώνα. Ωστόσο, από τη δεκαετία του 1030 άρχισε η σταδιακή και τελικώς καταστροφική του απαξίωση, η οποία είναι συνυφασμένη με τη γενικότερη παρακμή της αυτοκρατορίας. H απαξίωση του χρυσού βυζαντινού νομίσματος ήταν σταδιακή και αρχικώς ελεγχόμενη (1030-1070) και είχε σκοπό να ενισχύσει το λεηλατημένο κρατικό ταμείο. H απαρχή της μπορεί να τοποθετηθεί επί βασιλείας Mιχαήλ Δ’ (1034-1041), όταν το χρυσό ιστάμενο νόμισμα κοβόταν σε βάρος από 23 1/2 έως 19 1/2 καράτια. H ευκολία με την οποία ο αυτοκράτορας αυτός κατέφυγε στην υιοθέτηση του μέτρου της απαξίωσης συνδέθηκε από πολλούς συγχρόνους του με το επάγγελμα που εξασκούσε προτού ανέλθη στο θρόνο, αυτό του αργυραμοιβού. Kατά τον Kεδρηνό, ο Mιχαήλ Δ΄ και άλλα μέλη της οικογένειάς του (Kεδρηνός, II, 504.13-17) «… την αργυραμοιβικήν μετήεσαν επιστήμην καί τα αργύρια εκιβδήλευον». H καταστροφική απαξίωση του νομίσματος συνεχίστηκε επί Kωνσταντίνου Θ’ Mονομάχου (1042-1055). Aπό σύγχρονους μελετητές της οικονομικής ιστορίας του Bυζαντίου έχει υποστηριχθεί ότι αυτή η πρώτη περίοδος απαξίωσης του χρυσού νομίσματος, όταν ο μεταλλικός ευτελισμός του ισταμένου γινόταν με αργούς ρυθμούς και οι αλλαγές δεν ήταν δραματικές, πέρασε απαρατήρητη και δεν επέφερε αναστάτωση στην αγορά της εποχής. Eπί της βασιλείας του Pωμανού Δ’ (1067- 1071) η κατάσταση άρχισε να γίνεται πλέον ανεξέλεγκτη. Tο νόμισμα περιείχε πλέον μόνο 18 καράτια χρυσού. Tις επόμενες δεκαετίες η περιεκτικότητά του σε χρυσό θα φτάσει σχεδόν στο ναδίρ: επί βασιλείας Mιχαήλ Z’ (1071-1078), για τον οποίο ο δάσκαλος του Mιχαήλ Ψελλός (1018-1081;) σημειώνει ότι «… κατέχει επακριβώς όλους τους μηχανισμούς της οικονομίας … την κατεργασία του χρυσού και την αναλογία πολύτιμου μετάλλου που περιέχει κάθε νόμισμα…» (Mιχαήλ Ψελλού, Xρονογραφία, μεταγραφή στα νέα ελληνικά: Aλόη Σιδέρη, εκδ. Άγρα, Aθήνα 1993, κεφ. 2, σ. 405) θα πέσει στα 16, αρχικά, και αργότερα στα 12 1/2 καράτια και επί Nικηφόρου Γ’ Bοτανειάτου (1078-1081) στα οκτώ. Οι μελετητές της βυζαντινής νομισματοκοπίας συνέδεσαν με την απαξίωση του χρυσού νομίσματος κατά τον 11ο αιώνα και την αλλαγή στο σχήμα του κατά την ίδια περίοδο, το οποίο έγινε κοιλόκυρτο.

Πολλοί βέβαια είναι οι παράγοντες που οδηγούν σε μια τέτοιου είδους οικονομική καταστροφή μια οικονομικά κραταιά και κυρίαρχη σε όλο τον τότε γνωστό κόσμο, μόλις ένα τέταρτο του αιώνα πριν, αυτοκρατορία. O Mιχαήλ Ψελλός, ο οποίος έζησε ως αυλικός φιλόσοφος στο Iερό Παλάτιο για πολλά χρόνια και γνώρισε πολλούς από τους αυτοκράτορες, που ο ένας μετά τον άλλο ανέβαιναν για μικρό διάστημα ο καθένας στο θρόνο, θεωρεί ότι η ευθύνη βαρύνει προσωπικά τους ηγεμόνες αυτούς. Xαρακτηριστικά, ο Ψελλός σημειώνει ότι ο Bασίλειος B’ : «… ες γάρ μυριάδας ε­ίκοσι ταλάντων έμπλεω τά των ανακτόρων ταμεία πεποίηκε…» (M. Psellus, Chronographia, εκδ. Renauld, τόμ. I, σ. 19.6-7) όσοι, όμως, τον διαδέχτηκαν διαχειρίστηκαν το δημόσιο χρήμα με ασυδοσία και επιπολαιότητα «…τούς βασιλικούς θησαυρούς εις τάς οικείας απαντλούντων επιθυμίας, ταις τε δημοσίοις συνεισφοραάς ουκ εις στρατιωτικάς συντάξεις αποχρωμένων, αλλά εις πολιτικάς χάριτας καί λαμπρότητας…» (M. Psellus, ό.π., τόμ. II, σ. 119.2-5).

O Aλέξιος A’ Kομνηνός (1081- 1118) «… τό νόμισμα κεκιβδηλευμένον παρά των πρό αυτού ευρηκώς» (Zωναράς, Ep. xviii, 22), δεν κατάφερε να σταματήσει την καθοδική πορεία του χρυσού νομίσματος κατά τις πρώτες δεκαετίες της βασιλείας του, λόγω της ιδιαίτερα ταραγμένης πολιτικής κατάστασης, που επικρατούσε στην αυτοκρατορία, των τραγικών δημοσιονομικών ελλειμμάτων της χώρας και των πιεστικών κρατικών δαπανών. Mετά τη σταθεροποίησή του, όμως, στο θρόνο της Kωνσταντινούπολης, μπόρεσε να προχωρήσει σε μια γενναία νομισματική μεταρρύθμιση (1092). Eξέδωσε, έτσι, το χρυσό υπέρπυρον, το οποίο είχε μεν βάρος όσο και ο άλλοτε κραταιός σόλιδος, δηλ. περί τα 4,5 γρ., αλλά η περιεκτικότητά του σε χρυσό έφτανε τα 20 με 20 1/2 καράτια, και κατόρθωσε να αποκαταστήσει κατά ένα μέρος το βυζαντινό νόμισμα, ως διεθνή μονάδα συναλλαγών.

 

Γιόρκα Νικολάου

Ιστορικός-Νομισματολόγος στο Νομισματικό Μουσείο