Αίθουσα ισογείου: αρχαιολογική ~ ιστορική αναδρομή, οικισμοί των ιστορικών χρόνων.
Η Θεσπρωτία κατοικήθηκε ήδη από την Παλαιολιθική εποχή, περίπου 100.000 χρόνια πριν από σήμερα.
Κατά τη διάρκεια των 100.000 χρόνων ανθρώπινης παρουσίας στην ορεινότερη αυτή περιοχή της Ηπείρου συνέβησαν μικρές ή μεγαλύτερες αλλαγές καθοριστικού χαρακτήρα.
Από τα πρώτα λίθινα εργαλεία ως τα γυάλινα αγγεία και από την κατοίκηση σε ημιμόνιμους οικισμούς μέχρι την ίδρυση οργανωμένων πόλεων, μεσολάβησαν αιώνες ανθρώπινης επινόησης και προσπαθειών προσαρμογής.
Στην πρώτη ενότητα της αίθουσας παρουσιάζονται τα αρχαιολογικά και ιστορικά-πολιτιστικά κατάλοιπα της Θεσπρωτίας ανά τους αιώνες. Η κατασκευή των πρώτων πήλινων αγγείων τη Νεολιθική περίοδο, η χρήση των μετάλλων κατά την εποχή του Χαλκού, οι τοπικές νομισματικές κοπές των ελληνιστικών χρόνων, τα εισαγόμενα προϊόντα των ρωμαϊκών επαρχιών και τα βυζαντινά λυχνάρια με το σύμβολο του σταυρού, αποτελούν μερικούς μόνο από τους σημαντικότερους σταθμούς της ανθρώπινης δραστηριότητας στην περιοχή.
Στη δεύτερη θεματική ενότητα της έκθεσης παρουσιάζονται οι σημαντικότεροι οικισμοί της Θεσπρωτίας από την Ελληνιστική έως τη Βυζαντινή περίοδο. Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στον ιδιαίτερο χαρακτήρα και την πολεοδομική οργάνωση του κάθε οικισμού. Οι σημαντικότεροι οικισμοί που -όπως έχει δείξει η μέχρι τώρα αρχαιολογική έρευνα- ιδρύθηκαν με λίγα χρόνια διαφορά μέσα τον 4ο αι. π.Χ.. είναι η Ελέα, τα Γίτανα, η Φανοτή-Ντόλιανη και το Δυμόκαστρο. Χτισμένοι σε καίριες γεωγραφικά θέσεις, από όπου εξασφάλιζαν τον έλεγχο των κοιλάδων, των ποτάμιων διαβάσεων και των θαλάσσιων δρόμων, σταδιακά εξελίχθηκαν σε πολιτικά, οικονομικά και διοικητικά κέντρα των γύρω περιοχών.
Μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση (167 π.Χ.) και κατά τους Βυζαντινούς χρόνους, το οικιστικό και οικονομικό ενδιαφέρον επικεντρώθηκε στα πεδινά, στα παράλια και κατά μήκος σημαντικών οδικών αρτηριών, όπου και ιδρύθηκαν νέες πόλεις (Λαδοχώρι, Φωτική).