Το άρθρο σκιαγραφεί τη μετάπλαση της αρχαίας και της ρωμαϊκής πόλης σε παλαιοχριστιανική και, μετά τη θύελλα των βαρβαρικών επιδρομών και εγκαταστάσεων, τη μεταμόρφωσή της, στις ίδιες ή σε νέες θέσεις, σε μεσοβυζαντινή πόλη. Προσδιορίζεται επίσης και η διαδικασία μετάβασης από την πόλη στο κάστρο.
Βασικά κέντρα γύρω από τα οποία διαδραματίστηκαν οι κοσμογονικές αυτές μεταλλαγές στο βαλκανικό χώρο είναι η Κωνσταντινούπολη, η Θεσσαλονίκη και το Σίρμιον. Τα γεγονότα που θα διαδραματιστούν μέσα σε αυτό το τρίγωνο δεν θα αλλάξουν μόνο την πορεία του ιστορικού βίου των ευρωπαϊκών πόλεων και οικισμών του Ανατολικού Ρωμαϊκού κράτους, αλλά θα αλλοιώσουν και την πληθυσμιακή του σύνθεση. Στα μεγάλα αστικά κέντρα, ιδίως όμως στην ύπαιθρο, οι Ρωμαίοι πολίτες, μετά τις βαθύτατες δημογραφικές ανακατατάξεις που ακολούθησαν τις εισβολές και εγκαταστάσεις των επιδρομέων, θα μεταμορφωθούν σε ορισμένες ορεινές περιοχές σε «Αρμάνους»-Βλάχους και, κατά γεωγραφικές περιοχές, οι σλαβικοί πληθυσμοί αναμεμειγμένοι με Βουλγάρους θα παραλάβουν τελικά το όνομα της δυναμικής αυτής μειονότητας. Τέλος, αλλού θα παραμείνουν Σλάβοι, Σέρβοι, Κροάτες, Σλοβένιοι, ενώ βόρεια από τον Ίστρο θα σημειωθεί η λατινογένεση του ρουμανικού έθνους. Σε καμιά πόλη οι κάτοικοι δεν αποτελούν αδιατάρακτη συνέχεια του αρχικού πληθυσμού. Αξιοσημείωτο είναι ότι στις μεγάλες πόλεις δεν έπαψε ποτέ να ομιλείται η ελληνική γλώσσα.
Από τις σλαβικές επιδρομές στη Βαλκανική οι αρχαίες πόλεις μπόρεσαν να επιβιώσουν είτε κρατώντας την αρχαία ονομασία και την πρωταρχική τους θέση, είτε εγκαταλείποντας τη μία από τις δύο.
Ήδη από τον 4ο αιώνα φανερή ήταν η υποβάθμιση και εγκατάλειψη όλων εκείνων των στοιχείων που και κατά την ύστερη ρωμαϊκή εποχή έδιναν την ψευδαίσθηση ότι το πρότυπο της αρχαίας πόλης είναι ζωντανό.
Κατά τον 6ο και τον 7ο αιώνα, τα θέατρα, τα αμφιθέατρα, οι αθλητικές εγκαταστάσεις, τα βουλευτήρια εγκαταλείπονται, όπως και κάθε δημόσιο κτίριο του παρελθόντος, γιατί τώρα πια έχει αλλάξει «εκ βάθρων» η κοινωνική ζωή των πόλεων. Τώρα η εκκλησία, μεγάλη και επιβλητική, και η μικρή πλατεία που τη συνοδεύει αποτελούν το κέντρο της πόλης.
Αν η Πρώιμη Βυζαντινή αυτοκρατορία ήταν ένα σύνολο πόλεων, η Μέση Βυζαντινή αυτοκρατορία, γράφει ο Cyril Mango, μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένα σύνολο κάστρων. Αυτή η μετάβαση από την πόλη στο κάστρο είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστική στον ελλαδικό χώρο.
Οι βυζαντινολόγοι συμφωνούν ότι, από τον 7ο αιώνα, όλες οι πρώιμες βυζαντινές πόλεις αντικαθίστανται από κάστρα.
Πολλές από τις πόλεις που είχαν καταστραφεί ανοικοδομούνται και συνοικίζονται ήδη από τον 8ο αιώνα. Τον 9ο αιώνα πολλές από τις παλιές πόλεις ανακτούν τον αστικό τους χαρακτήρα, ενώ παράλληλα η οικονομία ξαναγεννιέται βαθμιαία. Η ανακαίνιση ακριβώς του αστικού βίου αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα φαινόμενα της αναγέννησης του 9ου αιώνα. Ας σημειωθεί όμως, ότι οι νέοι οικισμοί δεν έχουν πια καθόλου τον μνημειακό χαρακτήρα της Ύστερης Αρχαιότητας.
