Μια δεσποτική εικόνα του Χριστού Σωτήρος, του 17ου αιώνα, βρίσκεται στο επίκεντρο της ψηφιακής δράσης «Ένα έκθεμα – Μια ιστορία», την οποία συνεχίζει η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ημαθίας. Η εικόνα παρουσιάζεται στην περιοδική έκθεση «Τεκμήρια Πίστης και Τέχνης. Εικόνες και ξυλόγλυπτα από εκκλησίες της Νάουσας», στο Βυζαντινό Μουσείο Βέροιας.
Το έργο αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο για τη διερεύνηση της εκκλησιαστικής ιστορίας της Νάουσας πριν από την καταστροφή της το 1822, αν και η αρχική του προέλευση παραμένει άγνωστη.
Η μορφή του Χριστού και το σωζόμενο τμήμα
Η ξύλινη φορητή εικόνα, διαστάσεων 81x31x4 εκ., διατηρείται περίπου κατά το ήμισυ του αρχικού της πλάτους. Είναι κατασκευασμένη σε ενιαίο ξύλινο φορέα και διαθέτει χαμηλό αυτόξυλο πλαίσιο, με ανάγλυφο διάκοσμο που μιμείται στρεπτό σχοινί.
Ο Χριστός εικονίζεται μετωπικός έως την οσφύ, σε χρυσό βάθος, στον εικονογραφικό τύπο του Παντοκράτορος. Με το δεξί χέρι ευλογεί, ενώνοντας τον αντίχειρα με τον παράμεσο, ένα σχήμα ευλογίας που προτιμάται σε παραστάσεις με την προσωνυμία «Ο Σωτήρ». Στο αριστερό χέρι, στο τμήμα της εικόνας που δεν σώζεται, κρατούσε κώδικα Ευαγγελίου.
Φορεί βαθυκόκκινο χιτώνα και σκουρόχρωμο ιμάτιο με χρυσοκονδυλιές. Το ένσταυρο χρυσό φωτοστέφανο κοσμείται με ανάγλυφους ανθοφόρους βλαστούς, ενώ λευκές πινελιές φωτίζουν τη ρόδινη σάρκα του προσώπου. Παρά την αποσπασματική διατήρηση, το σωζόμενο μάτι διατηρεί το ήρεμο αλλά διαπεραστικό βλέμμα της μορφής.
Μια άγνωστη διαδρομή
Η εικόνα ανήκει σε μικρό σύνολο μεταβυζαντινών εικόνων του 17ου–19ου αιώνα, οι οποίες βρέθηκαν συγκεντρωμένες στον Ιερό Ναό Τιμίου Προδρόμου της Νάουσας, γνωστό ως «Έσω Πρόδρομο». Δεν υπάρχουν, ωστόσο, διαθέσιμα στοιχεία που να επιτρέπουν την ασφαλή σύνδεσή τους με συγκεκριμένους ναούς της πόλης.
Ο Τίμιος Πρόδρομος, άλλοτε μετόχι ομώνυμης μονής του Βερμίου, αποτελεί το μοναδικό εκκλησιαστικό κτίσμα της Νάουσας που διασώθηκε από την πυρπόληση και τη λεηλασία της πόλης από τους Οθωμανούς το 1822.
Με αφετηρία το εικονογραφικό θέμα του έργου, ενδιαφέρον παρουσιάζει η διερεύνηση μιας πιθανής σχέσης του με τον ναό της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος στη Νάουσα ή με την ομώνυμη μονή στο Βέρμιο. Η σύνδεση αυτή παραμένει υπόθεση προς εξέταση, καθώς η αρχική προέλευση της εικόνας δεν έχει τεκμηριωθεί.
Οι ναοί της Μεταμόρφωσης στη Νάουσα και στο Βέρμιο
Ο ναός της Μεταμόρφωσης στη Νάουσα, γνωστός στην τοπική παράδοση ως «Αγιά-Σωτήρης», λειτουργούσε ως ενοριακός ναός και συγχρόνως ως μετόχι της ομώνυμης μονής του Βερμίου. Η μονή είχε καταστραφεί το 1795, κατά την πρώτη πολιορκία της Νάουσας από τον Αλή πασά.
Μετά το Ολοκαύτωμα του 1822, ο ναός της πόλης ανοικοδομήθηκε το 1833. Τη δεκαετία του 1930 ανεγέρθηκε στη θέση του ο σημερινός Μητροπολιτικός Ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος. Στον χώρο της παλαιάς μονής στο Βέρμιο ιδρύθηκε το 1905 ο Ιερός Ναός του Αγίου Σωτήρος, διατηρώντας ζωντανή τη μνήμη της.
Οι παρουσιάσεις της δράσης «Ένα έκθεμα – Μια ιστορία» είναι διαθέσιμες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στους επίσημους ιστοτόπους της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ημαθίας. Παράλληλα, προετοιμάζεται σχετικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα.
Για το έκθεμα μπορείτε να δείτε περισσότερα εδώ.
