Ποια είναι η τύχη των βιομηχανικών αρχείων στη χώρα μας; «Είναι από τα λιγότερο διασωζόμενα αρχεία, διότι πολλές φορές είτε μένουν μέσα σε μια εταιρεία που κλείνει, δηλαδή αποτελούν πάγιό της και σαπίζουν χρόνια στα κλειστά κελύφη, είτε πωλούνται με το κιλό σε μια εκκαθάριση. Όταν, δε, αφορούν οικογενειακή επιχείρηση, τα παίρνουν οι οικογένειες και δεν τα ανοίγουν στο κοινό. Γενικά, σε σχέση με άλλου τύπου αρχεία στην Ελλάδα, είμαστε πιο πίσω όσον αφορά τα βιομηχανικά αρχεία και συνδέεται η τύχη τους πολύ συχνά με τα βιομηχανικά κελύφη, δηλαδή τα υλικά κατάλοιπα», αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Ελένη Μπενέκη, προϊσταμένη του Ιστορικού Αρχείου του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς (ΠΙΟΠ).

Αφορμή για τη συζήτηση στάθηκε η Διεθνής Ημέρα Βιομηχανικής Κληρονομιάς (8/9) και οι δράσεις του ΠΙΟΠ για τη βιομηχανική κληρονομιά της Αθήνας. Η πρώτη, που έγινε την Τετάρτη 9 Σεπτεμβρίου στο κτήριο του Ιδρύματος στον Ταύρο, αφορούσε, μεταξύ άλλων, το εργαστήριο διά βίου εκπαίδευσης «Καπλαμάς και παστερίωση: Η εκβιομηχάνιση στην Ελλάδα μέσα από ιστορικά αρχεία και κτήρια», που εκπονήθηκε από την ιστορικό Ελένη Μπενέκη και τον αρχειονόμο Δημήτρη Ραμαντάνογλου. Επίσης, στο πλαίσιο της δράσης, απευθύνθηκε ανοιχτό κάλεσμα για τη συλλογή τεκμηρίων και προφορικών μαρτυριών σχετικά με την πρώην χυμοποιία ΚΡΟΝΟΣ στον Ταύρο, το παλιό βιομηχανικό κτίριο που ανακατασκευάστηκε και σήμερα στεγάζει το Ιστορικό Αρχείο του ΠΙΟΠ.

«Είναι η πρώτη φορά που κάνουμε κάλεσμα γι’ αυτό το κτίριο, το οποίο δύσκολα τεκμηριώσαμε. Τώρα, προσπαθούμε να δούμε μήπως κάνουμε μια ομάδα προφορικής ιστορίας γύρω από αυτό, αλλά και γενικότερα για τα βιομηχανικά κτίρια του Ταύρου. Υπάρχουν άνθρωποι που θυμούνται αρκετά πράγματα της γειτονιάς ή της ευρύτερης περιοχής, ώστε να συνεχίσουμε την τεκμηρίωση της αποβιομηχανοποιημένης ζώνης μεταξύ Πέτρου Ράλλη και Πειραιώς, η οποία είναι αχαρτογράφητη και χωρίς καλή ρυμοτομία», τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η προϊσταμένη του Ιστορικού Αρχείου του ΠΙΟΠ, ενός ιδρύματος που ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τη βιομηχανική κληρονομιά. «Βρίσκουμε γενικά τρόπους να φέρουμε το κοινό κοντά στην κληρονομιά αυτή, να αυξήσουμε την ορατότητά της όχι μόνο στον Ταύρο αλλά και σε άλλες περιοχές. Μας ενδιαφέρει το αντικείμενο γιατί η προβιομηχανική και βιομηχανική ιστορία, η ιστορία της παραγωγής και γενικά η οικονομική ιστορία βρίσκεται στην καρδιά του καταστατικού στόχου του ΠΙΟΠ», προσθέτει.

Η δεύτερη εκδήλωση πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 12 Σεπτεμβρίου 2026. Ήταν μια περιηγητική δράση στην οδό Πειραιώς, με σημείο εκκίνησης τον σταθμό μετρό Κεραμεικός, υπό την καθοδήγηση της Κωνσταντίνας Μαρκόγλου, δημιουργού της HeritAgent και υποψήφιας διδάκτορος του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου στη Νεότερη Αρχιτεκτονική Ιστορία και τη Διαχείριση Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Με στάσεις σε τρία εμβληματικά κτήρια, το Παλιό Εργοστάσιο Φωταερίου της Αθήνας, το Ελληνικόν Πιλοποιείον Ηλία Πουλόπουλου (ΠΙΛ-ΠΟΥΛ) και τη Νηματουργία Μέντης – Αντωνόπουλος (ΝΗ.Μ.Α.), η περιήγηση ανέδειξε τη βιομηχανική ιστορία της οδού Πειραιώς. Παράλληλα, στόχος ήταν οι συμμετέχοντες να εξοικειωθούν με τη μεθοδολογία παρατήρησης του δομημένου περιβάλλοντος και να γνωρίσουν ιστορίες και μαρτυρίες ανθρώπων που δραστηριοποιούνται σήμερα στους χώρους αυτούς.

«Η βιομηχανική κληρονομιά ανασυγκροτείται και αυτό που προσπαθήσαμε επί δεκαετίες είναι να εγκαθιδρυθεί η εντύπωση ότι η βιομηχανική κληρονομιά δεν είναι μόνο το κέλυφος – είτε σώζεται και γίνεται σούπερ μάρκετ, για παράδειγμα, είτε παραμένει μέχρι να καεί και να πέσει. Ανασυγκροτείται όπως κάθε κληρονομιά με διάφορους τρόπους: Μέσα από τα ιστορικά αρχεία, τις προφορικές μαρτυρίες εργαζομένων, τα απομνημονεύματα επιχειρηματιών. Και όταν λέμε ιστορικά αρχεία εννοούμε και το αρχείο του προσωπικού. Δεν είναι μόνο ο επιχειρηματίας, είναι και η ιστορία της εργασίας η οποία, μέσα από τη διεύθυνση προσωπικού, αποτυπώνεται στο βιομηχανικό αρχείο μιας εταιρείας. Σε αυτήν την κατεύθυνση, έχουμε αξιοποιήσει ιδιαίτερα το αρχείο της κλωστοϋφαντουργίας “Μουταλάσκη” στη Νέα Ιωνία, μια επιχειρηματική πρωτοβουλία Μικρασιατών κεφαλαιούχων, όπου το εργατικό δυναμικό ήταν κυρίως προσφυγοπούλες που σιγά σιγά ζήσανε δίπλα στον οικισμό. Ανασυγκροτείται ένας ολόκληρος κόσμος, όχι μόνο της εργασίας, αλλά και ο κόσμος που δηλώνουν», επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η κα Μπενέκη.

Η θεατρική παράσταση-ντοκουμέντο «Οδός 19, αριθμός 15», που πριν από λίγα χρόνια ανέβηκε στον υπαίθριο χώρο του Ιστορικού Αρχείου του Ιδρύματος στον Ταύρο, βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στο υλικό του συγκεκριμένου αρχείου. «Στηρίχτηκε στην ιστορική περσόνα μιας προσφυγοπούλας μέσα από το αρχείο της κλωστοϋφαντουργίας, που διασώζει τα φύλλα των εργατριών. Σε αυτά μαθαίνουμε πότε προσλήφθηκε η συγκεκριμένη εργάτρια, πόσα λεφτά έπαιρνε, πότε έφυγε, πότε παντρεύτηκε και μετά από λίγο επανήλθε –φαίνεται ότι δεν μπορούσε να τα βγάλει πέρα–, πότε πήρε δάνειο και πότε της επιβλήθηκε κάποιο πρόστιμο. Είναι όλη η επαγγελματική αλλά και σε έναν βαθμό η οικογενειακή και προσωπική ζωή της. Ακούμε βιομηχανικά αρχεία, αλλά οι πτυχές οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας που μπορεί κανείς να συγκροτήσει από αυτά είναι άπειρες, αρκεί να κάνει τα σωστά ερωτήματα για το πρόσφατο παρελθόν μας», καταλήγει η συνομιλήτρια του ΑΠΕ-ΜΠΕ.