Πώς ήταν η καθημερινή ζωή των αγροτών, των φυλάκων, των εργατών και των αρχαιολόγων στη Δήλο του 20ού αιώνα; Και πώς διαμορφώθηκε, μέσα από τη συνύπαρξη της αγροτικής ζωής και της αρχαιολογίας, μια ιδιαίτερη μικροκοινωνία ανθρώπων που αυτοπροσδιορίζονταν ως «Δηλιανοί»;
Αυτή τη λιγότερο γνωστή πλευρά της νεότερης ιστορίας της Δήλου φωτίζει η εθνογραφική έρευνα που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος «Άδηλος. Εθνογραφική έρευνα και βιωματική δράση στη Δήλο», το οποίο υλοποίησε το Μπουλούκι – Περιοδεύον Εργαστήριο για τις Παραδοσιακές Τεχνικές Δόμησης, σε συνεργασία με την κοινωνική ανθρωπολόγο Δέσποινα Νάζου, με χρηματοδότηση του Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης.
Μέσα από τη συλλογή προφορικών μαρτυριών, η έρευνα ανέδειξε τη ζωή των ανθρώπων που κατοίκησαν και εργάστηκαν στη Δήλο κατά τον 20ό αιώνα, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση του ιδιαίτερου κοινωνικού και πολιτισμικού τοπίου του νησιού.
Οι αφηγήσεις 12 ανθρώπων –αγροτών, κτηνοτρόφων, εργατών και μελών οικογενειών που συνδέθηκαν στενά με τη Δήλο– συγκροτούν ένα πολύτιμο αρχείο μνήμης και συμβάλλουν στη διατήρηση και ανάδειξη της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς των Κυκλάδων.
Πρόκειται, μεταξύ άλλων, για ανθρώπους που ήταν παιδιά αγροτών και αρχαιοφυλάκων, πέρασαν μέρος της παιδικής τους ηλικίας στη Δήλο και συχνά επέστρεψαν αργότερα ως ενήλικες, προκειμένου να ζήσουν και να εργαστούν στο νησί ως φύλακες, τεχνίτες και εργάτες.
Μια «άδηλη» κοινότητα στη Δήλο
Η έρευνα ανέδειξε μια ιδιαίτερη πολιτιστική ταυτότητα, η οποία διαμορφώθηκε μέσα από τη συνύπαρξη της αγροτικής δραστηριότητας και της αρχαιολογικής έρευνας στη Δήλο από τα τέλη του 19ου έως τα τέλη του 20ού αιώνα.
Η εθνογραφική προσέγγιση αυτής της «άδηλης» κοινότητας κατέγραψε την καθημερινότητα ανθρώπων και οικογενειών που έζησαν και εργάστηκαν στο νησί, αναδεικνύοντας τις συνθήκες ζωής, τις κοινωνικές σχέσεις και τις πρακτικές που συγκρότησαν σταδιακά μια ιδιαίτερη ταυτότητα «Δηλιανών».
Τα αποτελέσματα της έρευνας συγκεντρώθηκαν σε ένα Ανθολόγιο αφηγήσεων, το οποίο περιλαμβάνει αποσπάσματα από τις συνεντεύξεις, καθώς και αρχειακό φωτογραφικό υλικό. Το Ανθολόγιο παρουσιάστηκε στην τοπική κοινωνία και αποτελεί σημαντικό τεκμήριο για την πρόσφατη κοινωνική και πολιτιστική ιστορία της Δήλου.
Το υλικό είναι διαθέσιμο ψηφιακά στις ιστοσελίδες του Μπουλουκιού και του Cycladic Identity.
Το έργο «ΑΔΗΛΟΣ»
Η εθνογραφική έρευνα εντάσσεται στο ευρύτερο έργο «ΑΔΗΛΟΣ», το οποίο οργανώνεται από την ΑΜΚΕ Μπουλούκι σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων και τη Γαλλική Σχολή Αθηνών.
Βασικός χρηματοδότης του έργου είναι το The J.M. Kaplan Fund. Οι δράσεις που αφορούν την εθνογραφική έρευνα υλοποιούνται σε συνεργασία με την ανθρωπολόγο Δέσποινα Νάζου και χρηματοδοτούνται από την Πρωτοβουλία για τις Δημόσιες Ανθρωπιστικές Επιστήμες του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (SNFPHI) και την Πρωτοβουλία Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης.
Κεντρικός στόχος του έργου είναι η αποκατάσταση της «Αγροικίας του Μάρκου», ή «Χωριού του Μάρκου», ενός εγκαταλελειμμένου αγροτικού συγκροτήματος νότια του κύριου αρχαιολογικού χώρου της Δήλου, και η μετατροπή του σε χώρο διαμονής για ερευνητές που εργάζονται στο νησί.
Μακροπρόθεσμα, το πρόγραμμα επιδιώκει την επαναχρησιμοποίηση αγροτικών κτιρίων του 19ου αιώνα και τη διατήρηση ενός σημαντικού τμήματος της νεότερης αγροτικής κληρονομιάς της Δήλου, η οποία συχνά παραμένει στη σκιά της αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής ιστορίας του νησιού.
Η Αγροικία του Μάρκου αποτελείται από οκτώ κτίρια, τα οποία χρονολογούνται στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ευρηματική επαναχρησιμοποίηση υλικών στην κατασκευή τους, μεταξύ των οποίων ράγες βαγονέτων από τις ανασκαφές και αρχαία θραύσματα.
Η Πρωτοβουλία Cycladic Identity
Το Cycladic Identity είναι πρωτοβουλία του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης με στόχο την προστασία της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς των Κυκλάδων και τη διατήρηση και ανάδειξη της ιδιαίτερης ταυτότητας των νησιών.
Με βασικούς άξονες τον Πολιτισμό, τη Βιοποικιλότητα και την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά, λειτουργεί ως πλατφόρμα προσέλκυσης και κατανομής πόρων σε προγράμματα που υλοποιούνται από φορείς με δραστηριότητα στις Κυκλάδες.
Η αξιολόγηση των προτάσεων προς χρηματοδότηση πραγματοποιείται από την Επιστημονική Επιτροπή του Cycladic Identity, στην οποία συμμετέχουν ο Δημήτρης Αθανασούλης, Διευθυντής της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, ο Michael Boyd, Senior Research Affiliate στο Science and Technology in Archaeology and Culture Research Center του The Cyprus Institute, ο Δημήτρης Καραβέλλας, Γενικός Διευθυντής του WWF Ελλάς, και η αρχαιολόγος και σύμβουλος στρατηγικής αφήγησης Αγγελική Κοσμοπούλου.
Μέχρι σήμερα, η Πρωτοβουλία Cycladic Identity έχει στηρίξει 26 προγράμματα σε 15 νησιά των Κυκλάδων, ενώ έχει προγραμματιστεί η ανακοίνωση δέκα ακόμη προγραμμάτων.
