Γεώργιος Α. Ζάχος, Λοκρίδα: Αρχαιολογικές έρευνες και αρχαιοκαπηλία (1850-1915). Ι: Η λεηλασία και οι πρώτες έρευνες. ΙΙ: Η ανασκαφή της Ελάτειας, Ακαδημία Αθηνών / Kέντρoν Eρεύνης της Αρχαιότητος, Αθήνα 2026, 368 σελ. (δίτoμη έκδοση). ISBN [SET]: 978-960-404-459-7, ISBN [ΤΟΜΟΣ Ι]: 978-960-404-457-3, ISBN [ΤΟΜΟΣ ΙΙ]: 978-960-404-458-0
Η έρευνα μεγάλου αριθμού εγγράφων της Διεύθυνσης Διαχείρισης Εθνικού Αρχείου Μνημείων και της Αρχαιολογικής Εταιρείας αποκάλυψε την ύπαρξη οργανωμένων δικτύων αρχαιοκαπήλων που δρούσαν στο μεγαλύτερο μέρος της σύγχρονης Λοκρίδας. Η δράση τους οδήγησε στον αφανισμό ολόκληρων νεκροταφείων με χιλιάδες συλημένους τάφους, δυσχεραίνοντας έτσι τη σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα και παραποιώντας σε μεγάλο βαθμό την ιστορική τοπογραφία της Οπούντιας, Επικνημίδιας Λοκρίδας και Ανατολικής Φωκίδας.
Μεγαλο-αρχαιοκάπηλοι, που διένυαν μεγάλες αποστάσεις, συνεργάζονταν με ντόπιους τυμβωρύχους που απασχολούσαν μεροκαματιάρηδες γεωργούς και κτηνοτρόφους. Έσκαβαν παράνομα ή νομότυπα σε κτήματα καταπατητών εθνικών γαιών ή πρώην προυχόντων-τσιφλικάδων, με τους οποίους διατηρούσαν πελατειακές σχέσεις, ενώ εκμεταλλεύονταν τις προσβάσεις των τελευταίων όχι μόνο στην τοπική υπαλληλική ιεραρχία, αλλά και σε πρόσωπα της Κυβέρνησης, φτάνοντας μέχρι τον Υπουργό Εκκλησιαστικών. Οι αρχαιότητες, μέσω των αρχαιοπωλών των Αθηνών και της Θήβας, διασκορπίστηκαν σε μουσεία της Ευρώπης και των ΗΠΑ (Λούβρο, Βρετανικό Μουσείο, Μουσεία Βικτωρίας και Αλβέρτου, Οξφόρδης, Βερολίνου, Βόννης, Καρλσρούης, Βοστώνης), ενώ ένας σημαντικός αριθμός κατέληξε στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.
Η σημαντικότερη συστηματική ανασκαφή εκείνης της εποχής έγινε από τον εταίρο της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής, Pierre Paris, το 1883-1884 στην Ελάτεια. Η ανασκαφή έφερε στο φως τον ναό της Αθηνάς Κραναίας και πλήθος ευρημάτων από το Ιερό και την πόλη, τα οποία εντοπίστηκαν και παρουσιάζονται εκ νέου μετά από 142 χρόνια. Ανάμεσά τους και ο περίφημος «Λίθος από την Κανά της Γαλιλαίας» που χρησιμοποιήθηκε ως Αγία Τράπεζα στους γάμους του διαδόχου Κωνσταντίνου Α’ με την πριγκίπισσα Σοφία (1889).
